Nhân vật lịch sử Việt Nam cuối thế kỷ XIX – Đầu thế kỷ XX – Quyển 3

LỜI NÓI ĐẦU

       Nửa cuối thế kỷ XIX đến đầu thế kỷ XX là một giai đoạn đặc biệt của lịch sử dân tộc Việt Nam. Trước đó, trong quá trình chống giặc ngoại xâm, lực lượng đại diện cho quốc gia dân tộc thường tổ chức cuộc kháng chiến đến cùng, không chịu khuất phục. Song ở giai đoạn này, thế lực cầm quyền lại không chỉ làm cho đất nước suy yếu mà còn đối lập với ý nguyện của dân tộc, không kiên quyết chiến đấu đến cùng chỉ vì lợi ích hẹp hòi của vương triều. Trong điều kiện khủng hoảng về lãnh đạo như vậy, với truyền thống yêu nước nồng nàn, các tầng lớp nhân dân cùng các sĩ phu yêu nước đứng lên chống thực dân Pháp, thể hiện rõ ý chí kiên cường, lòng quả cảm và tính sáng tạo, không chịu khuất phục của dân tộc Việt Nam.

       Ngay sau khi liên quân Pháp - Tây Ban Nha tiến công cửa biển Đà Nẵng mở đầu cuộc chiến tranh xâm lược Việt Nam, nhiều đội quân nông dân đã phối hợp với quân triều đình chặn giặc. Song phe chủ hòa của triều đình chiếm ưu thế đã thi hành đường lối "thủ để hòa". Khi giặc Pháp xâm lược các tỉnh ở Nam Bộ, nhiều cuộc khởi nghĩa đã nổ ra, nhân dân tập hợp dưới ngọn cờ "ứng nghĩa" hưởng ứng phong trào chống Pháp hết sức mạnh mẽ như của Trương Định, Nguyễn Hữu Huân, Nguyễn Trung Trực. Khi quân Pháp đánh ra Bắc Bộ, quân triều đình tan rã nhanh chóng, nhưng quân dân ta đã gây cho chúng nhiều thiệt hại. Có những trận đánh và gương hy sinh của quân và dân ta gây tiếng vang lớn, khích lệ toàn dân chống Pháp xâm lược như của Nguyễn Tri Phương, Hoàng Diệu… Song, với thủ đoạn thâm độc, thực dân Pháp đã đem quân đánh thẳng vào Huế, buộc triều đình ký vào bản Hiệp ước Hácmăng (1883), sau đó là Hiệp ước Patơnôt (1884), đồng nghĩa với việc phe chủ hòa nhà Nguyễn hoàn toàn đầu hàng thực dân Pháp.

       Sau hai Hiệp ước nói trên, thực dân Pháp chuyển sang thực hiện chính sách "bình định", hòng dập tắt các căn cứ kháng chiến của nhân dân ta. Song phe chủ chiến trong triều đình vẫn nuôi hy vọng khôi phục chủ quyền dân tộc, trong đó có Tôn Thất Thuyết đã xây dựng các sơn phòng, các đội quân như "Phấn Nghĩa quân", phò vua Hàm Nghi xuống chiếu Cần Vương kêu gọi văn thân, sĩ phu cùng nhân dân cả nước đứng lên đánh Pháp.

       Phong trào Cần Vương phát triển mạnh với nhiều cuộc khởi nghĩa dưới sự lãnh đạo của các sĩ phu yêu nước đã tạo nên những làn sóng mạnh mẽ gây cho quân Pháp nhiều tổn thất.

       Bên cạnh phong trào Cần Vương do các văn thân sĩ phu lãnh đạo là các phong trào của nhân dân mọi miền tự đứng lên chống Pháp, tiêu biểu là khởi nghĩa Yên Thế của Đề Thám. Sau phong trào Cần Vương, các phong trào yêu nước theo khuynh hướng tư tưởng tư sản xuất hiện, đó là Duy Tân hội, Đông Kinh nghĩa thục, Việt Nam Quang phục hội… Ngoài ra, các phong trào của các tầng lớp nhân dân, từ miền đồng bằng đến vùng rừng núi cũng liên tục diễn ra.

       Tuy nhiên, các phong trào đấu tranh lẻ tẻ, tự phát, thiếu một bộ tham mưu sáng suốt, thiếu một đường lối đúng đắn về khả năng tập hợp đoàn kết thống nhất mọi lực lượng để chống ngoại xâm; mặt khác, chỉ tập trung vào quân sự đơn thuần, không kết hợp được các hình thức đấu tranh khác. Vì vậy các phong trào này đều đã bị đàn áp và thất bại.

       Nhìn chung, từ cuối thế kỷ XIX đến đầu thế kỷ XX, khi xâm lược Việt Nam, thực dân Pháp phải đương đầu với đối thủ chính là các phong trào của nhân dân ta dưới ngọn cờ của các lãnh tụ khởi nghĩa và các nghĩa sĩ. Với sự dẫn dắt của các nhân vật lịch sử này, các phong trào đấu tranh vũ trang của nhân dân ta đã diễn ra rầm rộ, liên tục, với ý chí kiên cường, dũng cảm xả thân vì nước, lập nên nhiều chiến công vang dội, gây cho thực dân Pháp những thất bại nặng nề.

       Để giúp bạn đọc hiểu thêm về cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp của nhân dân ta trước khi có Đảng lãnh đạo, Nhà xuất bản Quân đội nhân dân đã tổ chức xuất bản bộ sách "Nhân vật lịch sử Việt Nam cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX", tập hợp tư liệu về những lãnh tụ, các vị thủ lĩnh, những người có đóng góp cho các phong trào kháng chiến. Bộ sách được biên soạn từ nhiều nguồn tài liệu, các bài nghiên cứu… Tuy bộ sách được biên soạn mang tính cá nhân nên khó tránh khỏi những thiếu sót, nhưng cũng cung cấp cho chúng ta những tư liệu dùng để tham khảo.

       Xin trân trọng giới thiệu cùng bạn đọc.

       Nhà xuất bản Quân đội nhân dân