Văn học và chiến tranh

PHẨM CHẤT SỬ THI - MỘT GIÁ TRỊ VĂN HÓA

CỦA VĂN HỌC VIỆT NAM

Trong tiến trình vận động của văn học Việt Nam từ năm 1945 đến nay thì sự phát triển của tiểu thuyết - với tư cách một thể loại cơ bản luôn gắn liền với những biến động lịch sử của dân tộc và thời đại. Tiểu thuyết sử thi là thể tài nhạy cảm hơn cả với bước đi của lịch sử, với những sự kiện lịch sử.

Hội nghị Văn hóa toàn quốc năm 1948 với bản báo cáo lịch sử Chủ nghĩa Mác và vấn đề văn hóa Việt Nam đã mở ra một triển vọng, một hướng đi cho nền văn học mới. Đó cũng chính là tiền đề lý luận để tiểu thuyết sử thi Việt Nam hình thành và phát triển. Chúng ta đã có những thành quả đầu tiên với Vùng mỏ (Võ Huy Tâm), Xung kích (Nguyễn Đình Thi), Con trâu (Nguyễn Văn Bổng) được trao Giải thưởng Hội Văn nghệ Việt Nam các năm 1951 - 1952 và 1954 - 1955. Được viết với cảm hứng ngợi ca hồn nhiên nên tiểu thuyết sử thi giai đoạn này mới chỉ dừng lại miêu tả những cái bên ngoài của sự kiện, của nhân vật, nhất là hình tượng nhân vật tập thể chứ chưa đi sâu vào lý giải bản chất bên trong hay phân tích tính cách. Dưới cái nhìn của hôm nay dễ thấy các tác giả thời đó ý thức rất cao về nhiệm vụ chính trị, về tinh thần dân tộc nhưng ý thức về giai cấp còn mơ hồ, nói như nhận xét của Ban chấm giải Giải thưởng Hội Văn nghệ Việt Nam 1945 - 1955 là "chưa nêu rõ vấn đề đấu tranh chống phong kiến, vạch rõ những quan hệ và sự câu kết giữa đế quốc và giai cấp phong kiến". Thành công của các tác phẩm này là miêu tả khá sinh động sức mạnh của quần chúng tập thể, cao hơn là sức mạnh của toàn dân tộc cùng một lòng đứng lên đánh đuổi giặc Pháp theo Lời kêu gọi của Chủ tịch Hồ Chí Minh, đã góp phần tích cực trong việc phản ánh cổ vũ động viên cuộc kháng chiến toàn dân, toàn diện gian khổ và cực kỳ anh dũng của quân dân ta trong những năm đầu chống thực dân Pháp. Có thể nói sự hồn nhiên trong tư duy (cả về nội dung và hình thức) là một đặc điểm riêng của tiểu thuyết sử thi được viết trong những năm trước 1954.