Tướng quân Đỗ Cảnh Thạc, danh nhân lịch sử Việt Nam thế kỷ X

Lời giới thiệu

       Trong lịch sử Việt Nam, thế kỷ X được coi là thế kỷ bản lề, đánh dấu một bước ngoặt rất căn bản từ Bắc thuộc sang độc lập, từ mất nước kéo dài trên nghìn năm sang giành và giữ chính quyền độc lập, từ các thủ lĩnh địa phương mang tính phân tán từng vùng sang xây dựng một nhà nước quân chủ tập quyền. Trong bối cảnh lịch sử của cuộc đấu tranh mang tính sống còn của đất nước và trên cơ sở những chuyển biến phức tạp về kinh tế - xã hội, đã xuất hiện nhiều nhân vật lịch sử có nhiều cống hiến lớn lao. Trong số đó, có những nhân vật trực tiếp lãnh đạo cuộc đấu tranh giành và giữ độc lập được suy tôn là Anh hùng dân tộc như Khúc Thừa Dụ, Dương Đình Nghệ, Ngô Quyền, Lê Hoàn; có nhân vật thực thi cải cách đưa lại lợi ích cho dân, cho nước được coi là Nhà cải cách như Khúc Hạo; có nhân vật có công lớn lập lại chính quyền Trung ương được coi là Anh hùng thống nhất sơn hà như Đinh Bộ Lĩnh. Nhưng cũng có những nhân vật tham gia trong nhiều hoạt động lịch sử mà công lao, cống hiến không dễ nhận thức và đánh giá, không dễ có sự đồng thuận trong giới sử học. Một trong những nhân vật như vậy là Đỗ Cảnh Thạc.

       Đỗ Cảnh Thạc là một trong 12 sứ quân thời cuối triều Ngô và là đối tượng chinh phạt khó khăn nhất của Đinh Bộ Lĩnh. Riêng điều đó, nếu không có sự phân tích sâu sắc thì đã dẫn đến việc nhận định tiêu cực về nhân vật lịch sử này. Nhưng qua thời gian và nhất là qua việc thu thập, giám định và đối chiếu sử liệu, nghiên cứu một cách khách quan, trung thực, sự thật lịch sử dần dần được bộc lộ và sử học trả lại cho các nhân vật lịch sử những giá trị đích thực, kể cả mặt cống hiến và mặt hạn chế.

       Cuộc hội thảo về "Đỗ Cảnh Thạc, danh nhân lịch sử thế kỷ X" ngày 9 tháng 2 năm 2012 đã thực hiện được điều đó đối với nhân vật Đỗ Cảnh Thạc. Do tư liệu thư tịch, cả chính sử, thư tịch của ta và thư tịch cổ của Trung Quốc, quá ít ỏi, tư liệu thần tích và các truyền thuyết chứa đựng những thông tin khoa học nhưng có mặt hạn chế của loại hình văn hóa dân gian, nên khó xác định và còn tồn tại một số vấn đề chưa đủ cơ sở để kết luận. Tuy nhiên, hội thảo đã đạt được sự thống nhất cao trên phương diện nhìn nhận và đánh giá công lao, sự nghiệp của Đỗ Cảnh Thạc. Theo tôi, Đỗ Cảnh Thạc là một nhân vật lịch sử giữ vai trò quan trọng trong những diễn biến lịch sử của những năm quyết định kết thúc thời Bắc thuộc và xây dựng chính quyền độc lập non trẻ của đất nước.

       Trận Bạch Đằng tiêu diệt toàn bộ đoàn binh thuyền của quân Nam Hán cuối năm 938 là trận quyết chiến định đoạt thắng lợi của dân tộc ta trên con đường đấu tranh chấm dứt nạn Bắc thuộc, giành lại độc lập hoàn toàn. Trong cuộc kháng chiến này, dưới quyền thống lĩnh của Chủ soái Ngô Quyền, nổi bật lên ba vị tướng tài ba dũng lược là Ngô Xương Ngập - con trai trưởng của Ngô Quyền, Dương Tam Kha - anh vợ Ngô Quyền, và Đỗ Cảnh Thạc. Trong trận địa mai phục ở cửa sông Bạch Đằng, Đỗ Cảnh Thạc chỉ huy cánh quân bên hữu ngạn, Dương Tam Kha chỉ huy cánh quân bên tả ngạn, Ngô Xương Ngập chỉ huy cánh quân bố trí dọc theo sông Cấm. Gần đó là Chỉ huy sở của Ngô Quyền đóng ở Gia Viễn. Bằng một trận địa mai phục hết sức mưu trí, tận dụng địa hình sông nước vùng cửa sông Bạch Đằng và chế độ thủy triều, kết hợp với bãi cọc chặn đường rút chạy của quân Nam Hán, bằng nghệ thuật dử địch tài tình và bằng sức mạnh chiến đấu của quân dân ta, Ngô Quyền đã lập nên chiến công Bạch Đằng vô cùng oai hùng. Trong chiến công vĩ đại đó, có công lao to lớn của Tướng quân Đỗ Cảnh Thạc.

       Sau chiến thắng Bạch Đằng đập tan tham vọng tái xâm lược của quân Nam Hán, Ngô Quyền xóa bỏ chức danh Tiết độ sứ của phương Bắc, lên ngôi vua, sáng lập nhà nước độc lập hoàn toàn. Vương triều Ngô đóng đô ở Cổ Loa, quốc đô cũ của An Dương Vương trước thời Bắc thuộc. Đó là chính quyền độc lập non trẻ mà sự ra đời của nó là thành quả của cả một cuộc đấu tranh bền bỉ chống Bắc thuộc và mở đầu một thời kỳ độc lập lâu dài của đất nước. Đỗ Cảnh Thạc là một trong những tướng soái thân cận và trung thành của Ngô Quyền, có công xây dựng và bảo vệ chính quyền độc lập đó. Ông đã phò tá ba đời vua Ngô từ Ngô Quyền đến hai con là Ngô Xương Ngập và Ngô Xương Văn. Về phương diện này, Đỗ Cảnh Thạc là một tướng quân không những có công trong kháng chiến giành lại chính quyền mà còn là một trung thần có công xây dựng chính quyền đó trong buổi đầu độc lập còn đầy gian truân, khó khăn.

       Sau khi vương triều Ngô tan rã, Đỗ Cảnh Thạc trở thành một trong 12 sứ quân trong những năm 966-968. Hơn nữa Đỗ Cảnh Thạc là sứ quân mạnh nhất và Đinh Bộ Lĩnh phải huy động lực lượng quân sự lớn mới đánh bại được. Đây là phần cuối đời của tướng quân họ Đỗ và cũng là nội dung phức tạp dẫn đến sự phân tán trong quan niệm đánh giá của các nhà sử học. Một đóng góp của hội thảo là đã đưa ra một nhận thức mới về thực chất của cục diện 12 sứ quân. Về phương diện cơ cấu xã hội, sứ quân thuộc tầng lớp mà gần đây nhiều nhà sử học gọi là thủ lĩnh địa phương. Họ gồm những thổ tù các dân tộc miền núi và những hào trưởng vùng đồng bằng. Họ có nhiều của cải, kể cả một phần ruộng đất tư hữu, có thế lực, uy tín và ảnh hưởng lớn trong một vùng. Thủ lĩnh không phải là lãnh chúa phong kiến. Vai trò thủ lĩnh biểu thị ở chỗ họ được dân chúng trong vùng quy phục, đóng góp một phần sức người, sức của để xây dựng lực lượng cho họ, đồng thời họ có trách nhiệm bảo vệ an ninh và quyền lợi cho cả vùng. Tầng lớp thủ lĩnh có chức năng lịch sử quan trọng trong xã hội thời cuối Bắc thuộc và đầu độc lập. Các thủ lĩnh đã tập hợp lực lượng lại theo họ Khúc, họ Dương, họ Ngô trong cuộc đấu tranh giành độc lập. Khi nhà nước Ngô Vương thành lập, nhiều thủ lĩnh tham gia chính quyền độc lập, nhưng vẫn duy trì lực lượng riêng trong từng vùng. Phạm vi thủ lĩnh của Đỗ Cảnh Thạc là vùng Quốc Oai, Thanh Oai (Hà Nội) và con sông Động Giang chảy qua cũng mang tên Đỗ Động Giang. Trên vùng đất gồm 72 thôn ấp đó, họ Đỗ có hai thành là thành Quèn ở Quốc Oai và thành Bảo Đà ở Thanh Oai. Khi chính quyền Trung ương của Ngô Vương sụp đổ, Đỗ Cảnh Thạc lui về vùng đất của mình và hùng cứ vùng đó như một thủ lĩnh, đồng thời như một trong 12 sứ quân. Đinh Bộ Lĩnh tài ba mưu lược đã nhanh chóng phát triển lực lượng và lần lượt khuất phục được hầu hết các sứ quân. Riêng Đỗ Cảnh Thạc là một sứ quân mạnh, không chịu khuất phục họ Đinh và cuộc chiến đấu giữa hai sứ quân này sẽ quyết định người chiến thắng là người giữ vai trò kết thúc cục diện 12 sứ quân, khôi phục lại chính quyền Trung ương. Người đó là Vạn Thắng Vương Đinh Bộ Lĩnh, người sáng lập ra vương triều Đinh. Nhân dân trong 72 thôn ấp và cả vùng chung quanh tôn thờ Đỗ Cảnh Thạc vì với vai trò thủ lĩnh, ông đã bảo vệ quyền lợi cho họ, giữ gìn an ninh cho cả vùng trong thời buổi đất nước lâm vào loạn lạc. Nhiều đền, đình thờ Đỗ Cảnh Thạc làm Thành hoàng, tiêu biểu là đình Cổ Hiền (xã Tuyết Nghĩa, huyện Quốc Oai, Hà Nội), đền Sài Sơn (hay quán Tam Xã, xã Sài Sơn, huyện Quốc Oai, Hà Nội) cùng thần tích, phản ánh rõ tấm lòng biết ơn và tôn vinh của nhân dân đối với Đỗ Cảnh Thạc.

       Nhìn nhận, đánh giá công lao của Đỗ Cảnh Thạc không nên chỉ coi ông như một sứ quân của thời 12 sứ quân mà cần xem xét toàn bộ cuộc đời và sự nghiệp của ông. Trong bối cảnh lịch sử thế kỷ X, Đỗ Cảnh Thạc đã tham gia tích cực vào những sự kiện đánh dấu các chuyển biến lớn lao của lịch sử. Ông là tướng quân dũng lược của chiến công Bạch Đằng năm 938, một cận thần trung tín của Ngô Vương trong công cuộc xây dựng và bảo vệ chính quyền độc lập, là một thủ lĩnh vùng Quốc Oai - Thanh Oai được nhân dân quý mến và tôn sùng. Đỗ Cảnh Thạc xứng đáng là một danh nhân lịch sử của thế kỷ X.

       Trên nhận thức mới như vậy, tôi trân trọng giới thiệu cuốn "Tướng quân Đỗ Cảnh Thạc, danh nhân lịch sử Việt Nam thế kỷ X" như một tài liệu tham khảo bổ ích không chỉ cho hậu duệ dòng họ Đỗ mà cho các bạn đọc và tất cả những ai muốn ngược về thế kỷ X tìm hiểu một danh nhân lịch sử trong thời buổi đấu tranh quyết liệt và đầy gian truân của đất nước.

       Hà Nội, mùa Hè năm 2013

GS PHAN HUY LÊ                 

       Chủ tịch Hội Khoa học lịch sử Việt Nam