Thăng Long thế kỷ 17 đến thế kỷ 19 qua tư liệu người nước ngoài

LỜI MỞ

   Các bạn đang có trên tay một cuốn sách mới về Hà Nội nhân dịp chào mừng một ngàn năm Thăng Long - Hà Nội. Như nhan đề, đây là một sưu tập tư liệu bước đầu viết về Thăng Long - Kẻ Chợ - Hà Nội của những người nước ngoài đã từng có dịp trực tiếp đến và sống tại, trực tiếp ghé qua, hay từng được nghe kể một cách chi tiết (từ một vài người Đàng Ngoài, hay người nước ngoài đã từng có dịp đến, sống tại, ghé qua) vùng đất này.

   Ban biên soạn cuốn sách lấy điểm xuất phát là cuốn Về xứ Đàng Ngoài trong một ghi chép mang tiêu đề "Xứ Đàng Trong năm 1621" (tiêu đề bản dịch) được thực hiện trên cơ sở quan sát thực tế trong chuyến công du đến Đàng Trong từ năm 1618 đến năm 1622 của giáo sĩ người Ý là Cristophoro Borri, và điểm dừng là cuốn "Hải Nam tạp trứ" (Ghi chép tản mạn ở biển Nam) được khắc in lần đầu tiên năm 1837 của tác giả người Đài Loan là Thái Đình Lan (lưu lạc đến Việt Nam năm 1835). Như vậy, điểm dừng của tư liệu sưu tầm ở tập này được ngầm định là trước năm 1858 (năm liên quân Pháp - Tây Ban Nha tấn công Đà Nẵng), cũng tức là trước năm 1882 (quân Pháp hạ thành Hà Nội) và năm 1883 (triều đình nhà Nguyễn ký Hòa ước Quý Mùi / Hòa ước Harmand, mà theo đó Việt Nam chính thức trở thành thuộc địa của Pháp).

   Có thể nói một cách tổng quát rằng, thời gian hơn hai thế kỷ đó, từ khoảng thập niên 1620 đến trước năm 1858, là thời gian có 4 biến cố lớn lao mang ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong lịch sử kiến tạo đất nước và văn hóa Việt Nam, quyết định tương lai của đất nước ở giai đoạn tiếp theo. Cụ thể như sau:

   Thứ nhất, bờ cõi được mở rộng, "từ đèo Cù Mông (Quy Nhơn) ta đã băng đồng vượt núi tiến thẳng một mạch xuống vịnh Xiêm La, làm cho cái gia tài của cha ông dựng mấy ngàn năm trước, bỗng chốc tăng lên gấp đôi" (Phạm Đình Khiêm 1960: 38).

   Thứ hai, tự chủ trong việc tiếp xúc và giao lưu với phương Tây, "mở cửa đón nhận một nguồn văn minh khác hẳn với nguồn truyền thống từ Bắc phương đưa lại, để rồi dần dần thực hiện cuộc tổng hợp và xây dựng thành nền văn hóa riêng biệt và phong phú mà nay ta thừa hưởng" (Phạm Đình Khiêm 1960: 38). Việc tự chủ của Việt Nam ở giai đoạn này trong giao lưu với phương Tây là một trong những nguyên nhân chính để chúng tôi lấy năm 1858 làm mốc ranh giới (từ đó về sau cho đến năm 1945, sự bị động và yếu thế trong giao lưu là điều đã rõ ràng).

   Thứ ba, cũng nhờ giao lưu phương Tây, chữ quốc ngữ với tính chất là văn tự ký âm (khác chất cơ bản với chữ Hán, và ưu thế hơn hẳn chữ Nôm) đã hình thành và đang trên đường hoàn thiện. Tất nhiên, chữ quốc ngữ, để có được bộ mã mang tính quy chuẩn như ngày nay, đã phải trải qua nhiều lần chỉnh sửa liên tục của nhiều thế hệ từ sau năm 1858 (đặc biệt là những đề nghị sửa đổi vào đầu thế kỷ XX), nhưng nền tảng vững chãi của nó đã đạt được từ thế kỷ XVII với cuốn từ điển Việt - Bồ - La do giáo sĩ Alexandre de Rhodes biên soạn rồi cho xuất bản vào năm 1651 tại Roma (Alexandre de Rhodes 1651, 1991).

   Thứ tư, đã có một sự chuyển đổi quan trọng về mặt thể chế chính trị tổng thể: từ hai vương quốc gồm Đàng Trong (Giao Chỉ, Cochinchina) và Đàng Ngoài (An Nam, Tonkin), sang một vương quốc thống nhất (Việt Nam từ năm 1804, Đại Nam từ 1839). Sự chuyển đổi này là kết quả tất yếu của nội chiến giữa các thế lực (Mạc, Lê - Trịnh, Chúa Nguyễn, Tây Sơn, Nguyễn Ánh) hướng đến việc thống nhất đất nước, kéo dài suốt mấy trăm năm trong mối quan hệ đa chiều với nhau và với các thế lực liên kết ở bên ngoài (Trung Quốc, Bồ Đào Nha, Tây Ban Nha, Hà Lan, Anh, Pháp). Phần lớn những ghi chép của người nước ngoài trong giai đoạn này đều ít nhiều phản ánh về nội chiến từ góc quan sát của mỗi người, ở thời điểm họ có mặt tại Việt Nam.

   Trong hơn hai thế kỷ, với một khối lượng tư liệu không nhỏ của người nước ngoài viết về Việt Nam nói chung và Thăng Long - Kẻ Chợ nói riêng, số đã được dịch ra tiếng Việt có lẽ mới chỉ chiếm một tỷ lệ khiêm tốn. Ở đây, với lần xuất bản đầu tiên, chúng tôi chỉ giới hạn công việc trong sưu tập và trích lục những tư liệu đã được chuyển dịch ra tiếng Việt. Nhân đây, xin bày tỏ sự ngưỡng mộ cũng như lòng biết ơn đối với tất cả các dịch giả, đặc biệt là những dịch giả có đóng góp đặc biệt quan trọng như Nguyễn Khắc Xuyên, Nguyễn Thừa Hỷ, Vĩnh Sính, Ngô Đức Thọ, Hoàng Anh Tuấn. Nếu sưu tầm này của chúng tôi có được bất cứ một ý nghĩa tham khảo nào đối với độc giả thì là may mắn cho chúng tôi, và điều đó bắt nguồn từ những bản dịch kèm theo những khảo cứu công phu của các dịch giả.

   Chúng tôi mong muốn cung cấp một tập hợp tư liệu, để qua đó, độc giả có thể tự có được những bình luận hay phương cách sử dụng tư liệu thích hợp với sở thích hay chuyên môn của từng người. Có ý nghĩa như một tổng thuật sơ thảo, hay một chỉ dẫn đơn giản, chúng tôi sẽ trình bày một cách khái lược về một số gương mặt tiêu biểu viết về Thăng Long - Kẻ Chợ và tác phẩm của họ, ở dưới đây. Còn bản thân nội dung / hình ảnh Thăng Long - Kẻ Chợ thế kỷ XVII - XIX qua ghi chép của người nước ngoài (được đưa vào sưu tập này) thì chúng tôi dành cho sự cảm nhận và tưởng tượng của quý độc giả.