Sử dụng tình huống có vấn đề trong dạy học các môn khoa học xã hội và nhân văn ở nhà trường quân đội

Để đáp ứng yêu cầu đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục, đào tạo trong xu thế toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế. Hội nghị lần thứ 8 Ban Chấp hành Trung ương khóa XI đã ra Nghị quyết số 29-NQ/TW: “Về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa, hiện đại hóa trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế”. Nghị quyết nhấn mạnh: “Chuyển mạnh quá trình giáo dục từ chủ yếu trang bị kiến thức sang phát triển toàn diện năng lực và phẩm chất người học…”. Đến Nghị quyết Đại hội lần thứ XIII của Đảng tiếp tục khẳng định: “Tiếp tục đổi mới đồng bộ mục tiêu, nội dung, chương trình, phương thức, phương pháp giáo dục và đào tạo theo hướng hiện đại, hội nhập quốc tế, phát triển con người toàn diện, đáp ứng những yêu cầu mới của phát triển kinh tế - xã hội, khoa học và công nghệ, thích ứng với cuộc Cách mạng công nghiệp lần

thứ tư”.

Quán triệt các quan điểm trên của Đảng, hiện nay các nhà trường quân đội đang thực hiện Nghị quyết số 1657-NQ/QUTW của Quân ủy Trung ương “Về đổi mới công tác giáo dục và đào tạo đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ xây dựng quân đội trong tình hình mới” nhằm tạo chuyển biến căn bản, toàn diện về chất lượng, hiệu quả công tác giáo dục và đào tạo trong quân đội. Tập trung đổi mới chương trình, nội dung đào tạo gắn với đổi mới phương pháp theo hướng vận dụng có hiệu quả phương pháp dạy học tích cực, kết hợp tốt phương pháp dạy học truyền thống và hiện đại, nâng cao chất lượng tự học của học viên. Đây là cơ sở quan trọng để các cơ quan, khoa giáo viên cùng lực lượng sư phạm trong các nhà trường nghiên cứu, tiến hành đổi mới đồng bộ các thành tố của quá trình dạy học, tập trung đổi mới nội dung gắn với đổi mới phương pháp nhằm không ngừng nâng cao chất lượng dạy và học, hướng tới mục tiêu phát triển toàn diện năng lực, phẩm chất người học, đáp ứng yêu cầu xây dựng quân đội thời kỳ mới.

Lý luận dạy học hiện đại đã chỉ rõ, bản chất của quá trình dạy học ở đại học là quá trình nhận thức có tính chất nghiên cứu của người học dưới sự chỉ đạo của người dạy; hoạt động học tập là một hoạt động nhận thức, bao gồm hoạt động tư duy; xét về bản chất, hoạt động tư duy chỉ nảy sinh trong những tình huống có vấn đề, do đó người học trở thành chủ thể của hoạt động tư duy khi phải đương đầu và ý thức được những tình huống có vấn đề. Điều đó có nghĩa là người học phải bắt đầu tham gia hoạt động tìm kiếm chân lý mới với óc phê phán, có thể khẳng định, phủ định, hoài nghi khoa học, lật ngược vấn đề, đào sâu hoặc mở rộng. Sử dụng tình huống có vấn đề trong dạy học nhằm khắc phục lối truyền thụ một chiều trong giảng dạy, giúp người học nâng cao năng lực nhận biết, kỹ năng phân tích, xử lý, giải quyết tình huống, kỹ năng trình bày, phản biện và bảo vệ ý kiến của mình, tạo được không khí dân chủ, cởi mở và bình đẳng trong học tập.

Phát huy tính tự giác, tích cực, chủ động, sáng tạo của học viên là yếu tố giữ vai trò trọng yếu quyết định chất lượng học tập của mỗi học viên. Tuy nhiên, việc sử dụng các phương pháp dạy học tích cực nhằm phát huy vai trò của học viên ở một số nhà trường quân đội có mặt hạn chế dẫn tới chất lượng huấn luyện chưa cao. Nghị quyết số

1657-NQ/QUTW của Quân ủy Trung ương nhấn mạnh: “Học viên đào tạo sĩ quan cấp phân đội tốt nghiệp ra trường một số đồng chí chưa thích ứng nhanh với điều kiện, môi trường công tác mới. Cán bộ đào tạo cấp trung đoàn, sư đoàn và tương đương kiến thức về quản lý nhà nước, kinh tế - xã hội, pháp luật, động viên, tuyển quân có nội dung còn hạn chế”. Thực tiễn cho thấy một số học viên thụ động trong học tập, ít đọc tài liệu, thích nghe hơn thích tranh luận, chất vấn; tâm lý ngại nghiên cứu, ngại sử dụng các tình huống có vấn đề trong các hình thức tổ chức dạy học còn khá phổ biến trong đội ngũ giảng viên. Mặc dù hiện nay, một số giảng viên đã sử dụng tình huống có vấn đề ở nhiều môn học, bài học giúp học viên phát triển tư duy sáng tạo, tư duy phản biện độc lập; tuy nhiên, vẫn còn giảng viên, nhất là giảng viên trẻ còn lúng túng trong việc sử dụng tình huống có vấn đề trong dạy học các môn khoa học xã hội và nhân văn. Một trong những nguyên nhân chính của thực trạng trên là giảng viên chưa nhận thức đúng, đủ về sử dụng tình huống có vấn đề trong dạy học, còn thiếu kỹ năng, kỹ thuật sử dụng các phương pháp dạy học tích cực.

Cuốn sách “Sử dụng tình huống có vấn đề trong dạy học các môn khoa học xã hội và nhân văn ở nhà trường quân đội” do Đại tá, Tiến sĩ Nguyễn Thanh Hà và Thượng tá, Tiến sĩ Lã Hồng Phương đồng chủ biên đã đi sâu làm rõ cơ sở lý luận, thực tiễn và đề xuất một số giải pháp sử dụng tình huống có vấn đề trong dạy học các môn khoa học xã hội và nhân văn ở nhà trường quân đội với mong muốn khắc phục những hạn chế, bất cập trên, góp phần nâng cao chất lượng giáo dục và đào tạo ở nhà trường quân đội.

Mặc dù các tác giả đã rất cố gắng nghiên cứu biên soạn, song cuốn sách khó tránh khỏi những hạn chế, thiếu sót; rất mong bạn đọc góp ý kiến, phê bình để lần xuất bản sau được hoàn thiện hơn.

Trân trọng giới thiệu cuốn sách tới bạn đọc!

NHÀ XUẤT BẢN QUÂN ĐỘI NHÂN DÂN