Ngàn năm dưới bóng quê nhà

Trích đoạn

Ngàn năm dưới bóng quê nhà

Biết bao người từ các phương xa háo hức, tò mò khi lần đầu tiên đứng trước gốc cây to sù sì và cổ kính, ngửa mặt nhìn bầu trời qua vòm lá xanh mướt chỉ thấy nhấp nhánh bao sợi tơ ánh sáng đan xen như tấm lưới dệt bằng kim tuyến...

Cây dã ngàn năm tuổi trên đất Tiên Lục nằm chếch phía sau ngôi đình có tên Viễn Sơn (hay còn gọi là đình Cây Dã). Đình Viễn Sơn được xây dựng vào thế kỷ XVII. Dã hương Tiên Lục được vua Lê Cảnh Hưng (1740-1786) ra sắc phong là cây Dã đại thần hay còn gọi là Quốc chúa đô mộc Dã đại vương (Cây dã lớn nhất nước). Những người dân ở đây kể lại rằng xưa kia đình Cây Dã làm toàn bằng gỗ to đẹp và rất uy nghi nhưng rồi theo thời gian bị mối mọt đình được sửa chữa, xây đắp lại phần nhiều bằng xi măng. Cái gò mà cây ngự trị có tên gọi là gò Lao. Gò Lao bây giờ không đình huỳnh như xưa bởi nhà cửa xung quanh đã lấn dần vẻ quang quẻ ấy. Chuyện làng quê thường có bao huyền thoại để người ta truyền miệng kể từ đời này sang đời khác, dù thời cuộc thay đổi, con người thay đổi nhưng huyền thoại thì không thay đổi. Hai lần gãy cành to đều báo hiệu sự kiện trọng đại của đất nước: 1945, có một cành to ở phía đông bị gãy, năm đó nhân dân ta nổi dậy làm cuộc Cách mạng tháng Tám thành công. Năm 1979 có một cành to ở phía tây bị gãy trong khi thời tiết bình thường không mưa gió, năm đó xảy ra chiến tranh bảo vệ Tổ quốc biên giới phía Bắc. Có thể đó là sự trùng hợp ngẫu nhiên, nhưng cây dã trở nên linh thiêng trong tâm cảm của người dân vùng này. Và hình như mỗi người lớn lên từ đất làng Tiên Lục không thể quên được mình đã có tuổi thơ dưới gốc dã ngàn năm ấy.

Có lẽ dã hương đẹp nhất vào khoảng những tháng mùa hè. Nắng toả lung linh trên tầng lá xanh mượt của cây dã và dưới gốc là những trò chơi trẻ thơ. Trẻ con nông thôn không đi học thêm nên thời gian nghỉ hè kéo dài hơn. Đúng ba tháng hè. Bọn trẻ trong xóm Giếng, xóm Giữa quanh gò Lao này còn có chỗ nào tụ tập lý tưởng hơn là gốc cây dã. Cây đại thụ như một ông lão giương chiếc ô khổng lồ cho lũ trẻ hồn nhiên ca hát, nhảy múa dưới thân mình trên thảm rơm vàng như tơ tằm. Chúng trèo lên những cành to chĩa ra như lũ sóc, ríu ra ríu rít. Thỉnh thoảng cũng có đứa mang ổi, mít, khế trong vườn nhà mình lên chiêu đãi các bạn. Có vô vàn trò chơi của trẻ con thời ấy mà đến giờ chả có đứa trẻ nào thèm chơi. Có ai biết những đứa trẻ đen như củ súng, đầu tóc có đứa còn lết bết cả bùn ruộng sung sướng móc giỏ cua lên cái mấu của thân cây, rồi theo chúng bạn bắt con sâu cước trên cây, rút ruột làm sợi dây câu cho buổi chiều. Nhưng thôi thằng bạn tinh nghịch đã mở nắp đậy của giỏ làm cua bò đi hết. Tiếc của, tức bạn nhưng mà chả biết đứa nào dám làm thế. Để bù trì, lại phải trèo lên cây bắt cước để chiều thả câu cá đồng. Ngày ấy dây cước không sẵn như bây giờ, nhất là đối với trẻ con nông thôn, dây cước quý và hiếm lắm. Chúng lấy ruột con sâu cước nắn và kéo dài thành sợi dây dài đến hơn một mét để làm dây câu. Dây cước này cũng vừa dai vừa chắc có thể câu được loại cá nhỏ. Thân cây to và sù sì, tưởng dễ trèo nhưng phải biết cách mới trèo nổi lên cành to. Bọn trẻ đóng đinh vào thân cây, đặt từng ngón chân vào làm điểm tì để trèo lên. Từ cành to nọ sang cành to kia cũng thế, rất nhiều sáng kiến trèo cây. Đứa nào trèo được lên cành to nhất, cao nhất được coi là Tướng. Mỗi mùa cước đến, loài sâu chỉ có trên cây dã và cây sau sau ấy to mũm như ngón tay, có gai sần màu nâu đen đầy vẻ đáng sợ nhưng lại rất lành. Chỉ có bọn con gái là nhát thối mà thôi. Đứa nào bị thả lên tóc thì kêu giời kêu đất, nhảy nhâng nhâng vì sợ… đến là buồn cười. Nhà nào cũng lộc ngộc vài đứa con, đứa lớn cắp nách đứa bé thả dưới gốc cho bò lê bò la. Trông nhếch nhác thế nhưng đứa trẻ nào cũng khoẻ mạnh. Rễ cây dã sùi lên mặt đất như hàng trăm con trăn bò lổm ngổm. Có nhiều rễ cây bị rỗng nên mới xảy ra cái chuyện trẻ con nghịch ngợm đốt lửa dưới gốc cây mà khói phụt lên đến ngọn. Những cậu bé ngày xưa đen nhẻm giờ thành ông bố của mấy đứa con, lúc nào rảnh rang lại kể ngày xưa, cái thời còn bé tí chả biết gì, dại ơi là dại thấy cây bốc khói sợ quá rủ nhau nấp vào sau cái cối xay bột. Ngày ấy khoảng vào tháng 2 năm 1983, bọn con trai rủ nhau lấy những giẻ lau còn dính dầu mỡ mà người lớn vứt đi ở một góc nào đó đem ra đốt dưới gốc cây, thấy cháy bùng lên, thích quá. Nếu chỉ đốt dưới gốc để sưởi ấm với mấy cái lá khô thì chắc cũng chả xảy ra chuyện gì. Chúng nhét giẻ vào một hốc rễ cây rồi đốt. Cái rễ rỗng hút lửa vào kêu phì phì như rắn thở, nhưng cũng không khoái bằng việc lũ trẻ tưởng tượng ra đó là một miệng cửa lò sấy thuốc lá của hợp tác xã mình. Thế là cũng làm ra được cái lò tí hon đang phùn phụt cháy ro ro. Cả bọn reo hò thích thú. Chơi chán, chúng dập lửa đi, nhưng không ngờ cái rễ cây bị rỗng thông khí từ dưới lên trên nên lửa hút mạnh vào thân cây âm ỉ cháy. Chiều đến chả còn đứa trẻ nào chơi ở gốc dã nữa. Người dân gần đó bỗng thấy ngọn cây phụt khói ra từ các hốc cành. Họ biết ngay là có sự chẳng lành. Tiếng kẻng báo động vang lên lanh lảnh. Từ khắp các ngõ trong thôn, người ta ầm ầm kéo về mang theo xô, chậu, gầu… để dội nước vào các kẽ cây. Chưa có kỷ lục về số người chứa được trong thân cây nhưng thỉnh thoảng bọn trẻ con vẫn chui vào chơi đến dăm bảy đứa. Càng cứu chữa khói càng phụt ra khắp các cành nhánh rỗng thành một cây khói. Lúc ấy người ta phải bám vào khắp các cành cây tìm lỗ hổng để đổ nước. Cứ tưởng tượng ra mà xem chắc lúc ấy chẳng khác gì khung cảnh của những người tí hon đang dùng sức mạnh và nghị lực để chữa cháy cho gã khổng lồ. Cả làng mất một đêm ăn không ngon ngủ không yên. Chiều hôm sau, một chiếc xe cứu hoả màu đỏ choé lừ lừ tiến vào làng. Người lớn vội vàng, theo chỉ huy của đội cứu hoả, lấy đất sét nhít tất cả các lỗ hổng của rễ cây lại. Một đầu vòi nước của xe cứu hoả sục xuống ao gần đó hút nước lên xe. Một đầu vòi bắc lên cây xả nước xuống. Nước trong lòng cây chảy túa ra các rễ cây như những cái vòi nước bé. Nước chảy ở rễ nào thì lấy đất sét nhít lại không cho thông khí. Chỉ vài giờ đồng hồ khói không còn bốc lên. Cái ao gần đó bỗng cạn nhăn. Người lớn thở phào nhẹ nhõm. Trẻ con háo hức đến gần chiếc xe màu đỏ kỳ lạ lần đầu tiên xuất hiện ở làng. Cũng thật hay, từ đó cây dã hương tươi tốt hơn. Đám rễ bò lổm ngổm được đắp thêm đất có thêm dưỡng chất để sinh tồn. Cũng từ đấy, người ở đây có ý thức bảo vệ cây dã hương quê mình nhiều hơn. Trong tiềm thức họ, cây là mảnh hồn làng. Đi xa về gần nhìn thấy những tầng lá mươn mướt êm đềm đung đưa theo gió từ đồng hút vào cùng ríu rít tiếng chim chuyền bỗng thấy lòng bình yên. Sự trường tồn của một thực thể không thể là mãi mãi vì thực vật bao giờ cũng phải tuân theo cỗ xe luân hồi. Nhưng sự trường tồn của cây dã hương nơi này chính là điều kỳ diệu trong cuộc sống. Mà điều kỳ diệu chỉ hy hữu mới xảy ra. Cây dã đã có tuổi kỷ lục như vậy cần phải được bảo vệ và chăm sóc mới có thể kéo dài tuổi thọ hơn. Cây đẹp vì thế, dáng cổ thụ sù sì đối lập với tán lá xanh mươn mướt, tươi trẻ. Có nhà thơ khi đứng dưới gốc dã thốt lên rằng: "Lá còn xanh mơn mởn/ Hỏi đến bao giờ già". Con người luôn sợ tuổi già bởi đó là điều báo hiệu về cái đích cuối cùng của cuộc đời. Nhưng cây hình như không biết nỗi sợ ấy nó cứ sinh tồn cùng mưa gió, bão táp giữa trời. Ấy là vẻ đẹp khúc chiết mà bao người yêu quý cây.

...