Lịch sử tổ chức quân sự Việt Nam, Tập II (1400 – 1930)

      
Lời nói đầu
      
Kế tiếp tổ chức quân sự dân tộc hình thành và phát triển từ buổi đầu dựng nước và giữ nước thời Hùng Vương đến thời Trần, là tổ chức quân sự từ triều Hồ (1400) đến trước khi Đảng Cộng sản Việt Nam ra đời (1930). Đây là thời kỳ lịch sử tổ chức quân sự Việt Nam có những lúc thăng trầm và phát triển mức độ khác nhau về quy mô tổ chức biên chế, vũ khí trang bị, huấn luyện và phát huy vai trò tổ chức quân sự của từng triều đại, các lãnh tụ nghĩa quân trong khởi nghĩa, kháng chiến chống ngoại xâm, hoặc các tập đoàn phong kiến cát cứ trong chiến tranh (xung đột quân sự, hay nội chiến) cũng rất khác nhau.
      
Mở đầu thời kỳ lịch sử này là triều Hồ xây dựng tổ chức quân sự trong bối cảnh luôn bị thế lực phong kiến lớn ở phương Bắc đe doạ xâm lược. Vì thế, triều Hồ cũng như các triều đại phong kiến Việt Nam sau đó đều phải xây dựng một tổ chức quân sự dân tộc với hình thức tổ chức thích hợp gồm các thứ quân (quân triều đình, quân địa phương và dân binh). Kế thừa các triều Lý, Trần trước đó, triều Hồ (1400-1407) tập trung xây dựng quân triều đình (Cấm quân, Sương quân) và Hương quân (tức Hương binh) để phòng giữ đất nước và tiến hành kháng chiến chống quân Minh xâm lược (1406-1407). Tiếp đó, từ lực lượng nghĩa quân ban đầu, Lê Lợi đã xây dựng và phát triển thành một đội quân lớn gồm có cả bộ binh, thủy binh, tượng binh, kỵ binh và phát huy vai trò to lớn trong khởi nghĩa Lam Sơn và chiến tranh giải phóng chống Minh (1418-1427).
      
Kể từ thế kỷ XVI, đất nước ta bị chia cắt do các cuộc nội chiến Lê - Mạc (1543-1592) và Trịnh - Nguyễn (1627-1672), nhằm tranh giành quyền thống trị giữa các tập đoàn phong kiến. Trong bối cảnh đó, tổ chức quân sự với hình thức tổ chức chủ yếu là quân đội, chịu ảnh hưởng và có sự tiến bộ nhất định về trang bị vũ khí kỹ thuật. Hình thức tổ chức quân sự của triều Mạc, của các tập đoàn phong kiến Trịnh - Nguyễn, chủ yếu là quân đội được huy động vào các cuộc xung đột quân sự lớn nhằm tranh giành quyền lực ở từng vùng, miền. Tiếp đó, mâu thuẫn xã hội ngày càng diễn ra gay gắt dẫn tới việc hình thành các đội nghĩa quân trong các cuộc khởi nghĩa của nông dân; tiêu biểu là đội nghĩa quân Tây Sơn đã phát triển thành đội quân hùng mạnh gồm quân bộ, quân thủy đánh đổ các tập đoàn phong kiến Trịnh - Nguyễn và phát huy vai trò chiến đấu trong hai cuộc kháng chiến chống Xiêm (1784-1785) và chống Thanh (1788-1789). Sau khi thống nhất đất nước, triều Tây Sơn tiếp tục củng cố và xây dựng tổ chức quân sự gồm ba thứ quân (quân triều đình, quân địa phương và dân binh) theo hướng ngày càng hoàn thiện.
      
Bước sang nửa đầu thế kỷ XIX, về cơ cấu tổ chức quân sự triều Nguyễn chủ yếu vẫn là quân đội, với lực lượng khá lớn gồm bộ binh, thủy binh, tượng binh, kỵ binh và pháo thủ binh, được bổ sung vũ khí trang bị nhằm đối phó với những hành động chống trả của các đội nghĩa quân chủ yếu là nông dân và tiến hành kháng chiến chống quân Pháp xâm lược. Tiếp đó là các đội nghĩa quân trong phong trào chống thực dân Pháp cuối thế kỷ XIX và một số tổ chức vũ trang trong phong trào đấu tranh yêu nước theo xu hướng dân chủ tư sản đầu thế kỷ XX.
      
Lịch sử tổ chức quân sự Việt Nam từ triều Hồ (1400) đến trước khi Đảng ta ra đời (1930) trải qua chặng đường dài, theo tiến trình đấu tranh bảo vệ nền độc lập dân tộc, nội chiến, khởi nghĩa nông dân, chiến tranh giữ nước và đấu tranh giành độc lập dân tộc là nội dung chủ yếu được đề cập trong "Lịch sử tổ chức quân sự Việt Nam, tập II (1400-1930)", kế tiếp tập I (thời Hùng Vương đến thời Trần) đã xuất bản năm 2010, tạo tiền đề tiếp tục nghiên cứu, biên soạn các tập III (1930-1954), tập IV (1954-1975), tập V (1975-2010) trong những năm tiếp theo.
      
Trong quá trình nghiên cứu, biên soạn, tập thể tác giả đã có nhiều cố gắng, song chắc chắn cuốn sách khó tránh khỏi những hạn chế, thiếu sót. Viện Lịch sử quân sự Việt Nam rất mong ý kiến đóng góp xây dựng của bạn đọc để khi có điều kiện tái bản, tập sách sẽ đạt chất lượng tốt hơn.
      
Nhân dịp cuốn "Lịch sử tổ chức quân sự Việt Nam, tập II (1400-1930)" được xuất bản, Viện Lịch sử quân sự Việt Nam chân thành cảm ơn các nhà khoa học đã đóng góp nhiều ý kiến quý báu; cảm ơn các cơ quan, đơn vị và Nhà xuất bản Quân đội nhân dân đã giúp đỡ tận tình để cuốn sách ra mắt bạn đọc.
      
VIỆN LỊCH SỬ QUÂN SỰ VIỆT NAM