Ký sự địa chí Hà Nội

Thay lời tựa

THĂNG LONG TỪ THUỞ RỒNG BAY

    Đầu thế kỷ XI, nước Đại Việt ta ở dưới triều Lê Đại Hành, nối tiếp vua Đinh Tiên Hoàng đóng đô ở Hoa Lư (Ninh Bình). Đến năm 1009, vua Lê Ngọa Triều mất, triều đình nhất tề tôn quan Điện Tiền chỉ huy sứ Lý Công Uẩn lên ngôi, mở đầu nhà Lý trải dài 9 đời vua, 216 năm.

    Lý Công Uẩn (974-1028) vốn người châu Cổ Pháp, nay thuộc huyện Từ Sơn, tỉnh Bắc Ninh. Ông lên ngôi đặt miếu hiệu là Lý Thái Tổ, mở niên hiệu Thuận Thiên.

    Thấy Hoa Lư địa hình nhỏ hẹp, bốn bề núi bao, khó có thế mở mang, nhà vua quyết định dời đô về Đại La.

    Trong "Chiếu dời đô" có đoạn: "Xem khắp nước Việt, đó là chỗ đất danh thắng, đô hội trọng yếu để bốn phương sum họp và là đô thành bậc nhất đáng đặt làm kinh sư cho muôn đời...".

    Con mắt nhìn xa của vua Lý đã làm thay đổi vận mệnh của mảnh đất gốc gác là một làng chài ở ngã ba sông Nhị - sông Tô.

    Mùa thu, tháng Bảy, năm Canh Tuất (1010), Thuận Thiên năm thứ nhất, vua Lý Thái Tổ đi thuyền ngự cùng bá quan cập bến Nhị Hà. Trời xanh cao, bỗng xuất hiện bóng Rồng vàng từ mặt sóng bay lên, như chào đón sự kiện lớn lao này. Vua Lý bèn đặt cho kinh sư tên mới là thành Thăng Long.

    Từ nguồn gốc tổ Rồng Tiên, đến điềm Rồng vàng xuất hiện trước thuyền ngự, rồi kinh thành Rồng bay là cả một chuỗi liên tưởng tâm linh của người xưa. Rồng đã thành biểu tượng của nước Đại Việt xây dựng trên nền tảng văn minh lúa nước.

    Trải qua gần 800 năm liên tục là kinh đô, dù có lúc mang tên Đông Đô - Đông Quan - Đông Kinh... đến nhà Nguyễn lấy Phú Xuân (Huế) đóng đô, mới chuyển Thăng Long thành Tổng trấn Bắc Hà, rồi hạ xuống chỉ là một tỉnh Hà Nội năm 1831, nhưng Hà Nội vẫn là một trung tâm chính trị - kinh tế - văn hóa của đất nước.

    Mùa thu, tháng Tám năm ất Dậu (1945), sau 935 năm sự kiện dời đô của Lý Thái Tổ, Hà Nội đã lấy lại vị trí thủ đô bằng đôi tay Cách mạng tháng Tám. Ngày mồng Hai tháng Chín năm ấy, tại vườn hoa Ba Đình lịch sử, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã long trọng tuyên bố sự ra đời của Nhà nước công nông đầu tiên ở Đông Nam châu á: Nước Việt Nam dân chủ cộng hòa, với trái tim là Hà Nội.

    Đặc trưng của văn hóa Thăng Long - Hà Nội trước hết là văn hóa của lòng yêu nước, của hào khí kiên cường bất khuất. Trong truyền thuyết và trong lịch sử còn đan xen bao sự tích anh hùng, bao võ công hiển hách mà dấu tích còn lại ở các đền, đình, chùa, miếu hôm nay.

    Từ cậu bé "đánh giặc lên ba hiềm đã muộn" làng Gióng đến di chỉ chín vòng thành ốc "giặc đến Thành Loa theo diệt hết". Từ Lý Ông Trọng đình Trèm uy danh vượt biên giới đến Hai Bà Trưng dựng cờ nghĩa thu lại giang sơn. Từ một dinh Bồ Đề bên sông Hồng của nghĩa quân Lam Sơn vây giặc Minh trong thành Đông Quan, đến đầm Mực, gò Đống Đa bao mồ chôn xác quân Thanh khi anh hùng Nguyễn Huệ giải phóng Thăng Long...

    Rồi một Liên khu Một kiên cường, quần nhau 60 ngày đêm chống Pháp, âm vang lời thề "quyết tử cho Tổ quốc quyết sinh" và mười hai ngày đêm "Điện Biên Phủ trên không", pháo đài bay B52 Mỹ cháy đỏ trời Hồ Gươm, để bè bạn thế giới gắn lên ngực Hà Nội huân chương "Thủ đô của phẩm giá con người".

    Bước lên thềm thiên niên kỷ Ba, với thắng lợi mở đường của thời kỳ đổi mới, Thăng Long - Hà Nội, thành phố anh hùng - thành phố vì hòa bình, mang trên mình hành trang lịch sử 990 năm, vươn lên với khí thế "Rồng bay", quyết tâm cùng nhân dân cả nước, đồng tâm nhất trí phấn đấu xây dựng nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam giàu mạnh, xã hội công bằng - dân chủ - văn minh.

    Những trang ký sự - địa chí này muốn dẫn bạn đọc qua từng vùng đất của Hà Nội (trước khi mở rộng địa giới hành chính, năm 2008), nơi lưu giữ cả một kho tàng văn hóa - văn nghệ dân gian vô thể và hữu thể vô cùng phong phú. Mười bốn quận, huyện là mười bốn chương sách. Nói như giáo sư Trần Quốc Vượng: "Thăng Long - Hà Nội là nơi hội tụ - kết tinh - giao lưu - tỏa sáng", thì cuốn sách này mong được góp phần thu nhặt, tổng hợp và kể lại ngắn gọn nhằm cung cấp cho những ai yêu mến Hà Nội, muốn tìm hiểu về Hà Nội, có được cái nhìn tổng quát về chốn nghìn năm văn hiến qua vốn di sản ông cha ta để lại.

    Đất trời rất rộng, tư liệu bộn bề, dù bước chân đã khắp nhưng bút lực tuổi cao có hạn, tránh sao còn thiếu sót, nói chưa đủ ý, luận chưa hết lời, mong được người đời xây dựng thêm.

    Muôn phần cảm tạ!

    GIANG QUÂN

    Hà Nội những ngày hướng tới kỷ niệm 55 năm

    giải phóng Thủ đô và một nghìn năm Thăng Long - Hà Nội.