Giáo trình thể loại âm nhạc (Dùng cho đào tạo sáng tác, biểu diễn và chỉ huy dàn nhạc, bậc đại học)

Trong lịch sử phát triển của nền âm nhạc thế giới, khí nhạc giữ vai trò dẫn dắt, sáng tạo cho không chỉ các tác phẩm thanh nhạc, khí nhạc mà còn là linh hồn của nhiều môn nghệ thuật như múa, điện ảnh…

Là một môn nghệ thuật đáp ứng nhu cầu thưởng thức của cộng đồng, đông đảo các tầng lớp công chúng; vì thế cùng với thời gian và sự phát triển của xã hội, âm nhạc biến đổi không ngừng. Nếu hình thức âm nhạc dựa trên những cấu trúc khá căn bản và ít có sự thay đổi thì thể loại âm nhạc lại luôn có sự phát triển, giao thoa với nhau, luôn tìm đến cảm xúc gần nhất để thể hiện tính thời đại.

Mặc dù xuất hiện muộn hơn thanh nhạc nhưng vị trí của khí nhạc ngày càng được đề cao và phổ biến trong mọi sinh hoạt từ thời Trung cổ ở châu Âu cho đến nay. Thời kỳ Trung cổ của châu Âu, khí nhạc thường mang tính chất thực dụng. Từ những tác phẩm giản đơn phục vụ các sự kiện như: các cuộc diễu hành, nghi thức an táng, các vũ hội cung đình, đô thị… các tác phẩm khí nhạc còn xuất hiện trong sinh hoạt gia đình với việc thể hiện, diễn tấu những giai điệu, ca khúc quen thuộc, yêu thích trên những nhạc cụ thô sơ - thường là đàn luýt (lute) nhiều dây - tiền thân của guitar và mandolin. Những tiểu khúc đó là cội nguồn của sự phát triển khí nhạc cổ điển sau này.

Sự phát triển của khí nhạc đặc biệt trở nên rực rỡ qua các thế kỷ XVIII, XIX với nhiều thể loại âm nhạc khác nhau, khai thác muôn mặt sinh động của cuộc sống, đấu tranh và thế giới tình cảm của con người…

Như đã đề cập trong “Thể loại trong thanh nhạc - tập 1” khái niệm về hình thức, thể loại của tác phẩm âm nhạc nói chung và trong thanh nhạc nói riêng:

“Quá trình trình bày tác phẩm thể hiện mối tương quan mang tính lôgic giữa các phần, trên cơ sở đó ta có thể tìm thấy những cấu trúc như câu, đoạn… Tùy thuộc vào mức độ đơn giản hay phức tạp mà hình thành những cấu trúc căn bản của hình thức âm nhạc như: một đoạn, hai đoạn, ba đoạn… đến những hình thức lớn như: biến tấu, rondo, sonate…

Thể loại âm nhạc được trình bày trên những cấu trúc đó nhưng tùy thuộc vào ngôn ngữ âm nhạc của từng tác phẩm mà sẽ được chia thành nhiều dạng khác nhau. Ví dụ: Thể loại dành cho thiếu nhi nổi bật sự trong sáng với giai điệu thường ngắn gọn, dễ nhớ, hòa âm và tiết tấu thường ổn định… khác với thể loại âm nhạc trữ tình, giai điệu thường có sự chuyển biến phức tạp, ngẫu hứng, nội dung đa dạng…

Âm nhạc phản ánh các khía cạnh khác nhau của thực tại trước hết thông qua việc khai thác thế giới nội tâm, suy nghĩ và tình cảm của con người về thế giới xung quanh. Cũng như bao ngành nghệ thuật khác cùng với sự phát triển, thay đổi của xã hội, tâm tư, tình cảm… nghệ thuật âm nhạc cũng luôn chuyển biến, phát triển không ngừng. Nó có khả năng truyền đạt những sắc thái tinh tế nhất, gây ấn tượng vô cùng sâu sắc cho người nghe. Chính vì lý do đó Thể loại âm nhạc là loại hình nhất định của sáng tác nghệ thuật gắn liền với thực tiễn lịch sử đã sản sinh ra nó, với đời sống sinh hoạt bằng phương thức nhất định thông qua sự nắm bắt, sáng tạo của các nhạc sĩ sáng tác”.

Trong phần viết về thể loại âm nhạc trong các tác phẩm khí nhạc lần này, chúng tôi tập trung đề cập đến những thể loại thường gặp trong âm nhạc chuyên nghiệp và được sử dụng trong học tập, giảng dạy của nhà trường. Những tư liệu dùng để phân tích và minh họa được chúng tôi vận dụng tư liệu từ nhiều nguồn tư liệu khác nhau, dựa trên kinh nghiệm của nhiều năm giảng dạy và tham khảo, nghiên cứu các tư liệu đã công bố, nhằm đem đến những kiến thức bổ ích, thiết thực cho bạn đọc, sinh viên.

Tác giả