Cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư và vấn đề đặt ra với giáo dục Việt Nam (in lần thứ 2)

Từ thế kỷ XVIII đến thế kỷ XXI, nhân loại đã trải qua ba cuộc cách mạng công nghiệp và đang bước vào cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư. Sau mỗi cuộc cách mạng xã hội loài người lại có những bước phát triển mạnh mẽ, tri thức của con người dần trở thành lực lượng sản xuất trực tiếp, thúc đẩy quá trình sản xuất nhanh chóng, tạo ra sản phẩm có hàm lượng trí tuệ cao. Mỗi cuộc cách mạng công nghiệp đều để lại những thành quả vô cùng to lớn, làm tiền đề cho những bước phát triển của các cuộc cách mạng công nghiệp sau này. Bước vào thời đại công nghiệp, Vương quốc Anh đã trở thành “công xưởng của thế giới”, đi đầu trong cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ nhất. Sau đó, nước Mỹ đã vượt Anh để lên ngôi đầu trong cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ hai. Đến cuối thế kỷ XX, thế giới được chứng kiến bước nhảy vọt của Nhật Bản do đã tận dụng tốt lợi thế của cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ ba. Những năm gần đây, một số nước phát triển đang cố gắng vươn lên chiếm vị trí ngôi đầu trong cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư.

Cũng như tất cả các cuộc cách mạng công nghiệp trước đây, mục đích cuối cùng của cách mạng công nghiệp lần thứ tư cũng nhằm phục vụ con người. Khi cách mạng công nghiệp phát triển mạnh thì phần lớn những công việc đòi hỏi kỹ năng trung bình sẽ dần được thay thế bởi tự động hóa, rô-bốt sẽ thay thế vị trí làm việc của con người. Những thay đổi trong công nghệ sinh học, những công nghệ có sự tích hợp giữa công nghệ sinh học với các công nghệ khác và trí tuệ nhân tạo sẽ làm cho con người khó xác định ranh giới giữa đạo đức và tiến bộ công nghệ.

Cùng với sự ra đời của cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư, những hình thái kinh tế mới cũng được xuất hiện, làm thay đổi cách nghĩ, lối sống, phương thức làm việc và quan hệ của con người trong mọi hoạt động của xã hội. Quy mô, phạm vi và tính phức tạp của mọi sự thay đổi trong xã hội sẽ không giống với bất cứ những gì mà thế giới đã từng trải qua từ trước tới nay, kỹ năng và tri thức của con người sẽ trở thành lực lượng sản xuất chủ yếu để tăng năng suất lao động. Nhìn lại các cuộc cách mạng công nghiệp trước đây, hầu hết các nước chỉ chú trọng về tài nguyên, vốn, lao động giá rẻ, thì ngày nay nhiều nước đã chuyển sang chú trọng nâng cao chất lượng nguồn nhân lực và thu hút nhân tài. Đến nay chưa ai có thể lường trước được thế giới sẽ chuyển biến như thế nào, nhưng có một điều chắc chắn rằng các quốc gia cần phải chủ động hơn nữa để ứng phó với cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư với sự tham gia của tất cả các chủ thể thuộc bất kỳ thể chế chính trị nào, từ các vị chính khách, cho tới giới học giả, đến những người dân bình thường; từ các cơ quan hoạch định chính sách, các khu vực công đến cơ quan thừa hành và khu vực tư với sự tham gia của các tổ chức xã hội. Tất cả đều phải chuẩn bị chu đáo những điều kiện để theo kịp với sự biến đổi xã hội mà cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư mang đến.

Cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư đang thể hiện một tầm vóc vĩ đại trong việc cải tạo thế giới, bởi nó là cuộc cách mạng được kế thừa và phát triển những thành tựu khoa học công nghệ dựa trên cuộc cách mạng kỹ thuật số và điện tử đã xuất hiện từ giữa thế kỷ XX. Cuộc cách mạng này là sự hợp nhất của các loại công nghệ và làm xóa nhòa ranh giới giữa các lĩnh vực vật lý, kỹ thuật số và sinh học mà với trung tâm là sự phát triển của trí tuệ nhân tạo, rô-bốt, In-tơ-nét kết nối vạn vật (IoT) khoa học vật liệu, sinh học, công nghệ di động không dây mang tính liên ngành sâu rộng… Đỉnh cao của cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư đang bắt đầu và sẽ tác động mạnh mẽ đến toàn thế giới, nâng cao hiệu quả và cải thiện đáng kể năng suất lao động, nó cũng sẽ có tác động nhiều chiều đối với xã hội, trong đó bao gồm cả những yếu tố tích cực và cả yếu tố tiêu cực. Sự phát triển bùng nổ của công nghệ thông tin sẽ nâng cao khả năng nhận thức của con người, cùng với nó là cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư sẽ làm xuất hiện cuộc cách mạng về ý tưởng mới. Nhờ sự trợ giúp của những công nghệ mới với sự tích hợp bởi nhiều công nghệ hiện đại của cuộc cách mạng này sẽ được phát triển với tốc độ vượt bậc, tạo ra những sản phẩm thông minh có tính vượt trội để phục vụ con người ngày càng tốt hơn. Trong tương lai, đổi mới công nghệ sẽ ngày càng mang lại những lợi ích lâu dài cho xã hội. Nhờ công nghệ số phát triển, chuỗi cung ứng toàn cầu sẽ trở nên hiệu quả hơn, thuận tiện, nhiều chi phí trong sản xuất và dịch vụ sẽ giảm xuống đáng kể, mở rộng thị trường và thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, kéo theo phát triển văn hóa và liên kết toàn cầu.

Trước bối cảnh biến đổi mạnh mẽ của kỷ nguyên công nghiệp thông minh và công nghệ hiện đại, thì yêu cầu đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo để thích ứng với những đòi hỏi trong thời đại mới càng trở lên cấp thiết. Giáo dục phải đem lại cho người học những kỹ năng và kiến thức cơ bản, nhưng lại phát huy được tư duy sáng tạo, khả năng thích nghi với các thách thức và yêu cầu thay đổi công việc liên tục, giảm thiểu nguy cơ thất nghiệp. Tất cả những thay đổi trong xã hội sẽ tạo ra một bức tranh giáo dục và đào tạo vô cùng sinh động mà các phương thức giáo dục truyền thống chắc chắn sẽ không thể đáp ứng. Hiện nay, các hệ thống giáo dục trên toàn cầu đã lỗi thời, không thể giáo dục và đào tạo cho học sinh sinh viên có được kỹ năng và kiến thức cần thiết cho tương lai, vì vậy các nước phải tiến hành cải cách hoặc đổi mới giáo dục một cách sâu sắc. Ngày nay trước những đổi mới của thời đại, chúng ta không thể xây dựng chương trình, tổ chức dạy và học như trước nữa, giáo viên cũng không chỉ giữ vai trò và nhiệm vụ truyền tải kiến thức đơn thuần, mà giáo viên phải chịu trách nhiệm không chỉ với việc dạy của mình mà còn phải chịu trách nhiệm với việc học của học trò để họ thực sự tiến bộ trong quá trình chiếm lĩnh tri thức mới.

Mặc dù, cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư chỉ mới bắt đầu, song nó đã và đang để lại cho nhân loại những dấu ấn vô cùng sâu sắc. Rất nhiều quốc gia đã và đang quan tâm nghiên cứu và tìm hiểu về cuộc cách mạng này và những tác động của nó đối với từng ngành, từng lĩnh vực, từng địa phương, từng quốc gia, khu vực và cả trên bình diện toàn cầu.

Với mục đích mong muốn được trao đổi cùng bạn đọc về những tác động của cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư đối với giáo dục của Việt Nam, tác giả xin trân trọng giới thiệu cuốn sách “Cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư và vấn đề đặt ra với giáo dục Việt Nam”.

Do hạn chế về thông tin và kiến thức, chắc chắn cuốn sách sẽ không tránh khỏi những sai sót, chúng tôi rất mong được bạn đọc góp ý và phê bình.

Trân trọng!

TÁC GIẢ