Chuyện chữ chuyện nghĩa

Trích đoạn

Chuyện chữ chuyện nghĩa

Có một cái chợ rất đặc biệt ở Hà Nội đó là "Chợ gốm Bát Tràng". Tại đây chỉ bán một mặt hàng duy nhất đó là gốm sứ. Tôi đã đi nhiều nơi nhưng có lẽ chỉ có chợ chuyên gốm sứ này là to nhất cả nước. Thỉnh thoảng rỗi rãi lại rong ruổi dọc theo triền đê tả ngạn sông Hồng về Bát Tràng, xuôi theo dòng sông đỏ nặng phù sa với những cánh bãi, cánh đồng bốn mùa xanh rưng rức. Làng quê ven đê trôi đi với những cái tên như Cự Khối, Đông Dư, Xuân Quan, Bát Tràng... những cái tên đã làm nên tên tuổi một vùng văn hoá!

Tại chợ gốm sứ Bát Tràng còn có một đặc biệt nữa, là có một người, duy nhất một người "ngồi bán" một mặt hàng duy nhất không phải gốm sứ, mà là "bán chữ", chữ Hán viết theo lối "thư pháp". Không như mọi nơi chỉ viết hoặc cho chữ vào những ngày đầu xuân, "thầy đồ" chợ Bát Tràng ngồi cả năm trừ những ngày bận (tôi vô tâm không hỏi danh tính). Cũng như mọi lần, hễ thấy người viết thư pháp là mải mê ngắm nhìn. Lần ấy vào một buổi trưa hè vắng vẻ, tôi mạo muội mượn thầy cây bút lông loại nhỏ. "Thầy" vui vẻ đưa bút kèm theo một tờ giấy. Tôi nào dám viết lên tờ giấy kia. Tôi lục túi của mình lấy ra một tờ giấy A4, cầm bút lông như bút sắt, bút bi... Bây giờ nghĩ lại thấy mình lúc ấy thật hồn nhiên! Thấy tôi cầm bút như vậy những người viết bút lông chắc không thèm để ý. Tôi mạnh dạn viết một hàng chữ Hán theo dạng "phồn thể", đó là một câu thơ trong bài thơ "Khách xá Nguyên đán" của cụ Nguyễn Khuyến. "Thầy đồ" chợ Bát Tràng giật mình hỏi: "Sao ông không đi học? Ông có "duyên" với chữ đấy!".

"Thầy đồ" kể:

"Nhà tôi cũng như mọi nhà ở đây đều có nghề gia truyền làm gốm sứ. Sau "đổi mới", lò nhà tôi bắt nhịp với thị trường cho ra những sản phẩm mỹ nghệ cao cấp. Một lần các em tôi ra được một lò toàn hàng đẹp. Tôi ngắm nhìn các hoạ tiết được các hoạ sĩ vẽ trên bình rất tuyệt vời. Mấy câu thơ chữ Hán viết trên bình càng tăng thêm nét cổ kính và thẩm mỹ cho sản phẩm mặc dù tôi không hiểu những dòng chữ Hán kia nội dung là gì. Những dòng thơ chữ Hán chẳng hiểu sao cứ in đậm vào trí óc tôi. Tại sao không phải là chữ Việt mà lại cứ phải là chữ Hán. Mãi sau tôi cũng tìm được lời biện minh cho lòng mình nguôi ngoai. "Thư, họa" vốn là cái đẹp đã được định hình cả ngàn năm rồi...

Tôi bắt đầu để ý đến những dòng chữ viết trên bình, trên lọ và cũng đã từng chứng kiến một câu chuyện dở khóc dở cười. Có một ông khách mua một đôi bình to đẹp với giá rất cao. Sau khi chở về nhà một vài ngày, ông khách trở lại gặp chủ lò nhất định xin trả lại sản phẩm với lý do: Những câu thơ chữ Hán viết trên đôi bình kia không ăn nhập gì với những hoạ tiết đã được trình bày. Ấy là chưa kể đến nội dung của nó khi dịch ra tiếng Việt... rất phản cảm! Không biết câu chuyện kia sẽ được giải quyết như thế nào. Đêm đêm tôi vẫn giật mình với những sản phẩm nhà mình. Các em tôi đã viết những gì lên đó, nhà tôi, đến chúng tôi có ai học và biết chữ Hán đâu. Những chữ Hán viết trên thân bình được các em tôi nhặt nhạnh ở đâu đó rồi vẽ nhang nhác lên... cho ra vẻ! Tôi nhận ra rằng, mấy năm gần đây làng nghề Bát Tràng đã nắm bắt được quy luật "cung cầu", sản phẩm của làng nghề theo thương lái, theo khách du lịch đi khắp thế giới. Ngộ nhỡ có ai đó biết chữ Hán thì sao nhỉ. Chúng tôi đã hoàn thiện được mọi thứ để sản phẩm đạt đến độ tuyệt hảo trừ những dòng chữ. Những dòng chữ do "mù chữ" đã để lại những khiếm khuyết, những tỳ vết không khác gì những sản phẩm hỏng.

Tôi bắt đầu đi học chữ Hán, việc học chữ với tôi nhằm mục đích: những dòng chữ viết trên sản phẩm nhà mình phải đúng về "văn tự", ý nghĩa phải phù hợp với hoạ tiết, nội dung phải hay! Những lúc rỗi rãi tôi ra ngồi ở cửa chợ, viết thư pháp cho khách thập phương để nâng cao tay nghề".

Tôi thầm phục "thầy đồ" ở chợ Bát Tràng, và cũng từ đó khi mua bất cứ đồ vật gì có dính dáng đến chữ Hán tôi đều tìm cách hiểu được nội dung của những ký tự đó. Song cũng rất phiền phức, không phải ai cũng biết chữ Hán (phồn thể) để mà hỏi. Có nhiều bạn trẻ đang học tiếng Trung Quốc hiện đại để kiếm việc làm. Với họ chữ "phồn thể" cũng là một thách thức. Bực mình, tôi tìm sách tự học chữ Hán, học qua bạn bè và những người đi trước.

Làng tôi, làng Mông Phụ, xã Đường Lâm là một làng cổ. Hàng xóm nhà tôi có một gia đình giữ được một đôi câu đối sơn son thếp vàng rất đẹp. Đẹp đến mức hàng mới sản xuất bây giờ dẫu cho có đầu tư nhiều công của vẫn không thể bằng được. Biết chữ Hán, tôi đọc được chữ trên đôi câu đối kia. Nội dung: "Mông Phụ tùng cao vân xá bạch - Hậu An đào mậu nguyệt đình thanh". Mông Phụ là làng, Hậu An là địa danh nào? Tôi đi hỏi cả làng không ai biết "Hậu An" ở đâu! Hỏi chủ nhà, chủ nhà bảo: Các cụ nhà tôi mua ngôi nhà này rồi chuyển từ xóm khác đến. Tôi nhận ra xóm mà gia đình này chuyển đến là xóm Hậu An. Thế đấy, mới có gần một trăm năm mà tên một xóm trong làng đã không còn ai nhớ được. Biết bao nhiêu thứ đã mất đi và còn biết bao điều được gửi gắm trong những văn tự kia.

...