Chim vạc về đâu

NẶNG SÂU MỘT CHỮ TÌNH

       Đọc tập truyện ngắn "Chim vạc về đâu?" tôi có cảm giác như đang ngồi cùng người bạn tri kỷ để sẻ chia những nỗi buồn vui. Nói là "người bạn tri kỷ" vì các truyện ngắn trong "Chim vạc về đâu?" đều được xây dựng bằng tình cảm chân thành, động cơ sáng trong, lời văn giản dị ủ chứa bao điều ngỡ như thường tình nhưng ngẫm nghĩ kỹ lại thấy mặn nồng, sâu sắc biết bao. Những nỗi buồn vui trong "Chim vạc về đâu?" không hề ly kỳ, dị biệt, nó gần gũi quanh ta, thậm chí trong ta, vậy mà khi được sẻ chia vẫn thấy lòng mình trĩu nặng bởi sự trăn trở, day dứt khôn nguôi.

       Nội dung các truyện ngắn trong "Chim vạc về đâu?" khá phong phú. Đó là chuyện tình yêu, chuyện hôn nhân gia đình, chuyện anh em bè bạn, chuyện một thời chiến tranh khói lửa, chuyện làng quê giữa cơ chế thị trường… Nói tóm lại, nội dung các truyện ngắn trong "Chim vạc về đâu?" không mới, không lạ, nhưng nhà văn Xuân Vũ đã biến tất cả những chuyện không mới, không lạ đó thành "truyện" là nhờ: Dày công khắc họa tính cách nhân vật, khéo tạo dựng mâu thuẫn xung đột và tinh tế giải quyết những mâu thuẫn xung đột ấy. "Chim vạc về đâu?" thêm một lần khẳng định: Đề tài chỉ là "mảnh đất". Để có "hoa thơm, quả ngọt" trên "mảnh đất" đã chọn, yếu tố quyết định xưa nay vẫn là sáng tạo.

       Đi sâu vào nội dung cụ thể, "Chim vạc về đâu?" gợi lên rất nhiều điều để bạn đọc suy ngẫm, bình giá. Với tôi, điều hấp dẫn và ấn tượng nhất, xuyên suốt trong cả tập truyện có thể gói gọn trong một chữ "Tình". Tình của người viết, tình của nhân vật trong cái tình chung của gia đình, làng quê, xã hội.

       Trước tiên xin nói về tình của những người lính. Tứ, một chiến sĩ trinh sát dũng cảm trong cuộc kháng chiến chống Mỹ, bị gãy chân vì đạn của địch. Về phục viên, vợ Tứ mấy lần sinh con không giữ được. Lần thứ tư, hai vợ chồng sinh được mụn con gái. Nỗi đau thời bình đâu có buông tha, vợ Tứ lâm bệnh mất. Đứa con gái lớn dần, Tứ đưa con lên thành phố, thuê nhà ở để tiện việc học tập của con. Đêm đêm, Tứ đạp xe đi bán bánh rong. Bất ngờ, Tứ gặp ông Lập, người trung đội trưởng đáng kính ngày xưa. Quả đất xoay tròn nhưng sao lại có những vòng xoay đầy thương cảm đến thế. Ông Lập quyết định đón cả hai bố con Tứ về nhà mình ở… Kết thúc truyện "Tiếng rao đêm", tác giả viết: "… Trời như cao hơn, những vì sao dày chi chít lấp lánh…". Chẳng phải đâu! Trời vẫn thế. Tình đồng đội cao cả làm cho Tứ ngỡ như trời cao hơn đấy…

       Tâm, người thương binh cụt cả hai chân như một ngôi sao tỏa sáng khắp vùng quê có chợ Mè nổi tiếng. Anh sống độc thân nhờ những giọt mồ hôi mặn đắng trong mái quán đơn sơ và trả lại ngọt ngào cho đời qua những việc làm giản dị, nghĩa tình. Rồi Tâm gặp Thành - người phụ nữ xinh đẹp bị chồng phụ bạc, đánh đập đến mù lòa. Hằng ngày, Thành đi hát xẩm để nuôi con. Hai người nên vợ nên chồng. Một tổ ấm mới ra đời, nghèo khó nhưng nồng nàn tình yêu thương cha con, chồng vợ. Người dân chợ Mè lại được nghe tiếng hát của Thành. Không phải tiếng hát rong ngày trước, tiếng hát dạt dào hạnh phúc. "Con thuyền" lênh đênh vô hướng đã tìm được "bến bờ" neo đậu bình yên. Nỗi xa xót trong "Lắng từ khúc xẩm" cứ vơi dần, vơi dần theo thời gian mà "liều thuốc diệu kỳ" chính là cái tâm của người thương binh nặng.

       Cũng là cái tình của người lính nhưng truyện ngắn "Chú Tư sẹo" cái tình đó được khai thác triệt để từ sự hy sinh đến kiệt cùng để bảo vệ cái đúng, mang niềm vui mới đến cuộc đời. Phẩm chất dám nghĩ, dám làm, không hề nao núng trước gian khó, hiểm nguy luôn tỏa sáng từ chú Tư sẹo, người cựu chiến binh mang trong mình chất độc da cam. Đất nước hòa bình nhưng ngọn lửa chiến tranh vẫn âm ỷ cháy. Sau những tháng ngày lao động cật lực, quyết tâm xóa bỏ đói nghèo, chú Tư sẹo đã ra đi vì chất độc da cam quái gở. Trước khi mất, chú đã gửi lại đồng đội toàn bộ tiền nong, tài sản, phần để lo ma chay cho chú, phần để tết nhất thắp vài nén hương cho cha mẹ chú đã về "thế giới bên kia" đỡ tủi, đỡ buồn…

       Đồng thời với cái tình của người lính, cái tình trong "Chim vạc về đâu?" luôn là chủ tâm khai thác, khắc họa của nhà văn Xuân Vũ đối với mọi nhân vật mà phần đông là những người lao động bình dị.

       "Bụi" - cái tên truyện thật ngắn nhưng những vấn đề mà nội dung truyện phản ánh thì thật là dài. Đó là: Sự cưu mang của đồng loại đối với những số phận éo le; tình yêu thương trong sáng của trẻ thơ với thiên nhiên, động vật; lời cảnh báo về những tiêu cực xã hội làm xói mòn hạnh phúc gia đình… Những vấn đề này đã, đang và sẽ còn tồn tại mãi trong cuộc sống. Hình ảnh thằng Bụi "mai táng" con sáo non rồi ngày ngày nói chuyện với nó; thằng Bụi đi ăn xin bị lạc; ông Dậu đón thằng Bụi về nuôi đổi tên là Bùi… cứ ám ảnh, khắc sâu vào lòng người đọc. Ước gì đời ít đi "bụi bặm" để không nhiều thằng Bụi. Ước gì đời đầy ắp ngọt bùi như tấm lòng thảo thơm của vợ chồng ông Dậu… Truyện khép lại nhưng lòng tôi cứ ngổn ngang bao nỗi "ước gì?".

       Vẫn là tình yêu thương trong sáng của trẻ thơ với động vật, mất con Mích-ky, cái Tẹo khóc đỏ mắt. Nó không biết rằng: Vì ông ốm nặng, bố nó phải bán con Mích-ky để thêm tiền chữa chạy cho ông. Khỏi dậy, thương cháu, ông Tèo quyết định mang bộ quần áo Tô Châu (một kỷ vật thời quân ngũ) lên chợ huyện bán, lấy tiền mua con chó khác. Qua lời trò chuyện của ông với thầy giáo Thiện, cái Tẹo hiểu chuyện. Nó ôm chầm lấy ông, khóc nức nở: "Ông ơi!... Cháu không cần con Mích-ky nữa…". Thầy giáo Thiện nghẹn ngào. Thầy khuyên ông Tèo mang bộ quần áo Tô Châu về giữ làm kỷ niệm và trích đồng lương ít ỏi của mình mua tặng cái Tẹo một con Phốc lùn tũn tĩn… Bình yên trở lại cùng những nụ cười vô tư con trẻ… Đâu có giàu kịch tính bởi những xung đột ghê người, vậy mà truyện ngắn "Mích-ky ơi! Mày ở đâu?" vẫn lắng đọng nhờ lòng nhân ái cứ dâng lên, dâng lên nối tiếp.

       Ở một số truyện ngắn khác, nhà văn Xuân Vũ đã không nương tay phanh phui, lên án các hiện tượng tiêu cực đang gặm nhấm, lây lan làm tổn thương đến thuần phong mỹ tục và đạo đức của con người mới. Đó là: lối sống ích kỷ, thực dụng, dối trá; tệ nạn chạy chức chạy quyền; sự lạnh giá, vô cảm trước nỗi khổ đau của con người… Cái "tình" trong những truyện ngắn này không lộ diện trực tiếp từ tính cách nhân vật, từ hành động, chi tiết trong các mối quan hệ gia đình, làng xóm cộng đồng, nó được ẩn sâu trong giá trị được đúc kết từ mục đích, ý nghĩa do truyện mang lại. Nói một cách hình tượng: Tác giả tô đậm "khoảng tối" cốt là để thêm trân trọng nâng niu "khoảng sáng" lung linh chân, thiện, mỹ. Ví như truyện ngắn "Chim vạc về đâu?", một truyện đề cập đến hiện tượng thời sự nóng bỏng: Đô thị hóa. Do thiếu tầm quy hoạch lại vội vã làm giàu, nôn nóng chạy theo "những mốt thời thượng" nên tình cảm anh em, cha con, chồng vợ cứ dần cách xa, rạn nứt. Nỗi buồn thẳm sâu của Mão - người con xa quê nay trở về thăm là nỗi buồn chung của tất cả những ai mong mỏi quê hương đẹp giàu, phát triển bền vững, giữ gìn tôn vinh truyền thống thiêng liêng. Đồng ruộng ao chuôm không còn nữa, hàng quán đã mọc lên nhan nhản. Chim vạc sẽ về đâu? Câu hỏi đó vang lên từ tấm lòng yêu người, yêu quê, yêu thiên nhiên vô hạn.

       Tiếp nối hơn mười tập thơ, trường ca, tản văn đã lần lượt ra mắt bạn đọc, tập truyện ngắn "Chim vạc về đâu?" là một đóng góp mới giàu tính nhân văn của nhà văn Xuân Vũ. Thành công của tập truyện ngắn "Chim vạc về đâu?" cũng như thành công trên chặng đường sáng tạo suốt hơn hai mươi năm qua của anh bắt nguồn từ nhiều yếu tố. Trong đó, yếu tố đầu tiên, xuyên suốt, in đậm chân dung, tính cách của anh - một người lính Trường Sơn thời chống Mỹ chính là: bền bỉ, nặng sâu một chữ "Tình".

       Đại tá, nhà văn Nguyễn Tiến Hải