Cách mạng Tháng Tám 1945 (Tuyển chọn từ Tạp chí Lịch sử quân sự)

Cách mạng Tháng Tám năm 1945 là một sự kiện trọng đại, một mốc son chói lọi trong lịch sử dựng nước và giữ nước vẻ vang của dân tộc Việt Nam. Với thành công của cuộc Cách mạng Tháng Tám, ngày 2 tháng 9 năm 1945, tại Quảng trường Ba Đình (Hà Nội), thay mặt Chính phủ lâm thời, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã đọc bản Tuyên ngôn Độc lập, khai sinh nước Việt Nam dân chủ cộng hòa, nhà nước dân chủ nhân dân đầu tiên ở Đông Nam Á, nay là nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam.

Cách mạng Tháng Tám thành công đã tạo một bước ngoặt trọng đại với dân tộc Việt Nam, đưa nhân dân Việt Nam từ thân phận nô lệ trở thành người chủ đất nước, làm chủ xã hội, làm chủ vận mệnh của mình và đưa đất nước ta bước vào kỷ nguyên mới, kỷ nguyên độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội.

Thắng lợi của Cách mạng Tháng Tám là thắng lợi của sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc, truyền thống yêu nước nồng nàn, bản lĩnh, trí tuệ và ý chí quật cường của dân tộc ta được kế thừa, phát huy lên tầm cao mới trong cuộc đấu tranh do Đảng ta tổ chức và lãnh đạo; là thắng lợi của đường lối cách mạng đúng đắn, sự lãnh đạo sáng suốt, tầm nhìn chiến lược, sự nhạy bén tạo thời cơ và chớp thời cơ "ngàn năm có một", là thành quả của sự kết hợp sức mạnh dân tộc với sức mạnh thời đại của Đảng ta và Chủ tịch Hồ Chí Minh. Cách mạng Tháng Tám là sự kiện có tầm vóc thời đại, có ý nghĩa quốc tế sâu sắc; là nguồn cổ vũ, động viên to lớn đối với các dân tộc thuộc địa, nhân dân bị áp bức, bóc lột trên thế giới vùng lên đấu tranh giành độc lập dân tộc, dân chủ và tiến bộ xã hội.

Với vai trò và ý nghĩa lớn lao đó, hơn 70 năm qua, cuộc Cách mạng Tháng Tám năm 1945 của Việt Nam vẫn luôn là một đề tài lịch sử được nhiều nhà nghiên cứu trong và ngoài nước quan tâm tìm hiểu dưới nhiều góc độ, từ đó đưa ra nhiều kiến giải khác nhau từ bối cảnh, diễn biến đến kết quả, vai trò, tính chất, ý nghĩa và những tác động đối với lịch sử Việt Nam, với cách mạng Việt Nam, với khu vực và thế giới…

Năm 2016, Viện Lịch sử quân sự Việt Nam giao cho Tạp chí Lịch sử quân sự tập hợp, tuyển chọn các bài viết về Cách mạng Tháng Tám năm 1945 trên Tạp chí Lịch sử quân sự từ năm 1982 đến năm 2016. Trải qua 34 năm liên tục, Tạp chí Lịch sử quân sự đã công bố được hàng trăm bài viết có giá trị về sự kiện trọng đại này. Các bài viết về Cách mạng Tháng Tám trên Tạp chí Lịch sử quân sự khá phong phú, đa dạng, từ những bài có tính chất giới thiệu tư liệu, hồi ức của những nhân chứng lịch sử, các công trình nghiên cứu của các học giả trong và ngoài nước, các bài giới thiệu, phê bình các cuốn sách, công trình viết về Cách mạng Tháng Tám; trao đổi, bàn luận về các nhận định, quan điểm của các nhà nghiên cứu nước ngoài về sự kiện này… Về chủ đề, các bài viết về Cách mạng Tháng Tám trên Tạp chí đề cập khá toàn diện, từ quá trình chuẩn bị về đường lối, xây dựng lực lượng chính trị, lực lượng vũ trang, căn cứ địa cách mạng…; về bối cảnh (cả trong nước và quốc tế), diễn biến cuộc cách mạng ở các địa phương trong cả nước từ vùng núi phía Bắc tới các tỉnh Nam Bộ, đến phân tích làm rõ về tính chất, vai trò, ý nghĩa lịch sử, nguyên nhân thắng lợi và những bài học lịch sử từ cuộc cách mạng vĩ đại này.

Tuyển chọn, giới thiệu các bài viết về Cách mạng Tháng Tám trên Tạp chí Lịch sử quân sự từ năm 1982 đến năm 2016 trong một hợp tuyển công trình khoa học là việc làm cần thiết, vừa có ý nghĩa khoa học, vừa có ý nghĩa thực tiễn. Một mặt, công trình ghi nhận đóng góp của Tạp chí Lịch sử quân sự trong việc công bố, giới thiệu những thành tựu nghiên cứu về cuộc Cách mạng Tháng Tám vĩ đại của dân tộc; vừa hệ thống hóa tư liệu, cung cấp cho bạn đọc thêm những tri thức lịch sử về một sự kiện trọng đại của lịch sử Việt Nam. Qua đó, công trình này sẽ góp phần tích cực vào việc giáo dục truyền thống lịch sử cho thế hệ trẻ, củng cố niềm tự hào về thành quả cách mạng, niềm tin vào con đường tiếp tục sự nghiệp vĩ đại của Cách mạng Tháng Tám, phát huy tinh thần và khí thế cách mạng sục sôi vì độc lập, tự do của những ngày mùa Thu lịch sử năm 1945 trong công cuộc xây dựng và bảo vệ Tổ quốc ngày hôm nay.

Do khuôn khổ có hạn của công trình, trong số hàng trăm bài đã công bố trên Tạp chí, Ban biên soạn chỉ tuyển chọn 68 bài viết tiêu biểu. Để tiện cho độc giả theo dõi, chúng tôi sắp xếp các bài viết thành ba phần:

Phần thứ nhất: Bối cảnh lịch sử, gồm 19 bài viết, đề cập đến bối cảnh lịch sử của cuộc cách mạng, cả trong nước và quốc tế, quá trình hoạch định đường lối cách mạng, sự chuẩn bị tích cực cả về lực lượng chính trị, lực lượng vũ trang, căn cứ địa cách mạng của Trung ương Đảng… cho cuộc Cách mạng Tháng Tám. Nổi bật trong đó là quá trình chuẩn bị lực lượng, tạo thế, tạo lực của Đảng Cộng sản và Lãnh tụ Hồ Chí Minh để chớp lấy cơ hội "ngàn năm có một" phát động toàn dân đứng lên Tổng khởi nghĩa giành lại độc lập dân tộc một cách nhanh chóng và ít đổ máu. Trong phần này, các bài viết được sắp xếp theo trình tự từ những chủ trương, chính sách cùng sự chuẩn bị cả về thế và lực, về lực lượng chính trị, lực lượng vũ trang của Trung ương Đảng, Chủ tịch Hồ Chí Minh, cấp ủy đảng các cấp, Mặt trận Việt Minh, sự ra đời và hoạt động của các khu căn cứ địa, các đơn vị vũ trang cách mạng ở các địa bàn, bối cảnh quốc tế và khu vực của cuộc Cách mạng Tháng Tám năm 1945.

Phần thứ hai: Diễn biến gồm 24 bài viết phản ánh diễn biến của cuộc Tổng khởi nghĩa trên phạm vi cả nước lần lượt từ các tỉnh Bắc Bộ, qua Trung Bộ, vào Nam Bộ. Đặc biệt, phần này dành dung lượng đáng kể cho diễn biến cuộc Tổng khởi nghĩa giành chính quyền ở những địa bàn trọng yếu có ảnh hưởng lớn đến cuộc cách mạng trên cả nước như: Hà Nội, Sài Gòn. Cuối phần này là một số bài viết đề cập đến sự tham gia của một số giai cấp, tầng lớp trong cuộc cách mạng.

Phần thứ ba: Ý nghĩa và bài học, gồm 25 bài viết, phân tích làm rõ vai trò, đặc điểm, vị trí, tính chất của Cách mạng Tháng Tám đối với tiến trình lịch sử và tiến trình cách mạng Việt Nam. Trong phần này cũng bao gồm các bài viết giới thiệu, phê bình các công trình nghiên cứu, bàn luận, trao đổi với các nhận định, quan điểm của một số nhà lãnh đạo cách mạng Việt Nam, các nhà nghiên cứu về Cách mạng Tháng Tám năm 1945 để làm rõ và bảo vệ những giá trị đích thực của sự kiện trọng đại này, khẳng định vai trò, công lao to lớn quyết định của Đảng Cộng sản và Chủ tịch Hồ Chí Minh đối với cuộc cách mạng này. Các bài viết trong phần này được sắp xếp theo trình tự: các bài viết của các nhà lãnh đạo, các nhân chứng lịch sử, các nhà nghiên cứu đánh giá vai trò, ý nghĩa, tính chất, nguyên nhân thắng lợi, những bài học lịch sử… của Cách mạng Tháng Tám. Phần cuối là những bài trao đổi, bàn luận về một số nhận định, quan điểm của một số nhà nghiên cứu nước ngoài khi đánh giá về Cách mạng Tháng Tám.

Tuy vậy, sự phân chia các bài trong các phần như trên cũng chỉ tương đối, chứ không hoàn toàn chuyên biệt, bởi có nhiều bài viết đều cùng đề cập đến cả ba nội dung trên. Ban biên soạn phân loại và sắp xếp trên cơ sở nội dung nào được đề cập trong bài viết tập trung hơn, sâu đậm hơn.

Tuyển chọn các bài viết này, về cơ bản, Ban biên soạn giữ nguyên tính thời điểm và giá trị tư liệu của bài viết như lúc đăng tải. Tuy nhiên, do đây là công trình tập hợp các bài viết trong khoảng thời gian dài, một số bài viết, bài nghiên cứu công bố trên Tạp chí Lịch sử quân sự từ thập kỷ 80, 90 của thế kỷ XX nên Ban biên soạn lược bớt những nội dung không còn phù hợp trong tình hình hiện nay, những địa danh và tên riêng nước ngoài giữ nguyên theo cách viết của các tác giả (nguyên âm hoặc phiên âm) đã sử dụng trong các số báo đã đăng.

Mặc dù đã cố gắng cập nhật những thông tin, kết quả nghiên cứu mới và toàn diện liên quan đến vấn đề này, song công trình này cũng sẽ không tránh khỏi những hạn chế, khiếm khuyết. Ban biên soạn rất mong nhận được sự đóng góp của đông đảo các nhà nghiên cứu và bạn đọc để lần tái bản sau được hoàn thiện hơn.

Nhân dịp cuốn sách xuất bản, Viện Lịch sử quân sự Việt Nam trân trọng cảm ơn các tác giả có bài viết đã cộng tác với Tạp chí Lịch sử quân sự, đóng góp kết quả nghiên cứu của mình tạo điều kiện để tập hợp thành hợp tuyển các bài viết có giá trị lý luận và thực tiễn sâu sắc.

VIỆN LỊCH SỬ QUÂN SỰ VIỆT NAM