Tổng kết chiến dịch phản công trong hai cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ xâm lược (1945 – 1975)

Trong hai cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ xâm lược (1945 - 1975), dưới sự lãnh đạo, chỉ đạo của Bộ Chính trị, Quân ủy Trung ương và Bộ Tổng Tư lệnh, lực lượng vũ trang nhân dân, mà nòng cốt là Quân đội nhân dân Việt Nam luôn quán triệt tư tưởng chiến lược tiến công. Trải qua chiến đấu, Quân đội không ngừng được xây dựng, củng cố, phát triển, trưởng thành lớn mạnh mọi mặt, cả về quy mô lực lượng và nghệ thuật tác chiến, đánh thắng địch từng bước, giành và giữ vững quyền chủ động tiến công, tiêu diệt và làm tan rã từng bộ phận quân địch, hoàn thành thắng lợi mục tiêu, nhiệm vụ chiến lược đề ra trong các giai đoạn kháng chiến. Về tác chiến chiến dịch, quân và dân ta đã tiến hành hơn 100 chiến dịch từ nhỏ đến lớn, với các loại hình chiến dịch tiến công, phản công, phòng ngự, tiến công tổng hợp, chiến dịch phòng không - không quân; trong đó, chiến dịch phản công là loại hình chiến dịch xuất hiện sớm nhất và có vị trí quan trọng trước mỗi bước ngoặt chiến lược của 2 cuộc kháng chiến; số lượng các chiến dịch phản công không nhiều (11 chiến dịch), chiếm tỷ lệ nhỏ trong tổng số các chiến dịch (khoảng 11%), nhưng có vai trò quan trọng, đóng góp lớn vào sự hình thành và phát triển của nghệ thuật chiến dịch Việt Nam. Quá trình hình thành và phát triển của loại hình chiến dịch phản công, đánh dấu sự trưởng thành vượt bậc về trình độ tổ chức, chỉ huy, điều hành tác chiến của cả cấp chiến lược, chiến dịch và khả năng chiến đấu của lực lượng vũ trang nhân dân Việt Nam. 

Đối tượng tác chiến cơ bản của loại hình chiến dịch phản công là các đơn vị chủ lực cơ động, dự bị chiến lược mạnh của địch, chúng luôn chủ động mở những cuộc hành quân tiến công ta. Do đó, trước chiến dịch, ta chỉ có thể phán đoán được một phần ý định, quy mô lực lượng, hướng tiến công, các thủ đoạn và biện pháp tác chiến chủ yếu của chúng; chỉ đến khi địch triển khai tiến công một thời gian nhất định ta mới có thể đánh giá, nhận định tương đối chính xác về địch và hoàn thiện quyết tâm chiến dịch phản công. Về nghệ thuật tác chiến, chiến dịch phản công của ta đều không trải qua giai đoạn chiến dịch phòng ngự trước đó, mà chủ yếu lấy hành động tác chiến rộng khắp của các lực lượng vũ trang và nhân dân trên địa bàn, nhằm ngăn chặn, kìm giữ, làm chậm bước tiến, phá thế tiến công, khiến cho địch suy yếu dần; trong đó, các hoạt động đánh phá giao thông, tiến công nhỏ lẻ, liên tục đánh vào bên sườn, phía sau, từng bước tiêu hao, tiêu diệt sinh lực địch, giữ vị trí, vai trò hết sức quan trọng, có ý nghĩa quyết định tới thắng lợi của chiến dịch phản công. Những hoạt động tác chiến độc đáo, đặc sắc của lực lượng tại chỗ trong địa bàn chiến dịch, nhằm tạo lập và chuyển hoá thế trận phản công có lợi, tạo điều kiện và thời cơ để lực lượng chủ lực cơ động của chiến dịch đánh những trận then chốt, then chốt quyết định, tiêu diệt lớn lực lượng, phương tiện chiến tranh, bẻ gãy từng hướng, từng mũi, tiến tới đánh bại hoàn toàn những cuộc hành quân của địch, giữ vững những địa bàn chiến lược trọng yếu, bảo vệ vững chắc căn cứ địa và cơ quan đầu não lãnh đạo cuộc kháng chiến, bảo toàn và phát triển lực lượng bộ đội chủ lực, giành quyền chủ động về chiến dịch, chiến lược.

Từ thực tiễn sinh động và phong phú của loại hình chiến dịch phản công, sau khi kết thúc thắng lợi hai cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ xâm lược  (1945 - 1975), giành lại độc lập, tự do và thống nhất đất nước, đã có nhiều công trình nghiên cứu, đề tài khoa học quân sự, lịch sử địa phương, đơn vị, lực lượng, đề cập và công bố nhiều ấn phẩm lịch sử quân sự liên quan đến chiến dịch phản công với những góc độ, phương pháp tiếp cận khác nhau, làm phong phú lý luận và kho tàng nghệ thuật chiến dịch Việt Nam thời đại Hồ Chí Minh. Để tiếp tục nghiên cứu một cách hệ thống, toàn diện, sâu sắc thêm về những nội dung cốt lõi của nghệ thuật chiến dịch phản công, làm rõ những vấn đề về tư tưởng chỉ đạo chiến lược, phương pháp tổ chức chỉ huy, điều hành tác chiến,Viện Lịch sử quân sự Việt Nam tổ chức thực hiện biên soạn cuốn sách: “Tổng kết  chiến dịch phản công trong hai cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ xâm lược (1945 - 1975)” nhằm kế thừa và phát triển những bài học kinh nghiệm của loại hình chiến dịch phản công, những nét độc đáo, sáng tạo đặc sắc về tổ chức, sử dụng lực lượng trong thế trận chiến tranh nhân dân Việt Nam, vận dụng vào trong công tác xây dựng, củng cố, bổ sung hoàn thiện phương án, kế hoạch tác chiến phòng thủ cấp chiến dịch, hướng chiến lược; đồng thời, vận dụng phù hợp vào trong tổ chức xây dựng lực lượng, huấn luyện sẵn sàng chiến đấu, đào tạo cán bộ và tác chiến của lực lượng vũ trang. Mặt khác, sử dụng làm tài liệu tham khảo trong nghiên cứu khoa học, phát triển lý luận nghệ thuật chiến dịch nói chung và nghệ thuật chiến dịch phản công nói riêng, góp phần thực hiện thắng lợi nhiệm vụ quân sự,  quốc phòng trong công cuộc xây dựng và bảo vệ Tổ quốc thời kỳ mới.

Trong quá trình nghiên cứu, biên soạn cuốn sách, chúng tôi đã nhận được nhiều ý kiến đóng góp quý báu của các tướng lĩnh, sĩ quan, các nhà khoa học, các đồng chí đã từng tham gia chiến dịch phản công trong cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước. Nhân dịp cuốn sách được xuất bản, Viện Lịch sử quân sự Việt Nam trân trọng cảm ơn sự tham gia, đóng góp nhiệt tình của các đồng chí, cảm ơn Nhà xuất bản Quân đội nhân dân đã tạo điều kiện để cuốn sách sớm ra mắt bạn đọc. Mặc dù Ban biên soạn đã có nhiều nỗ lực, cố gắng trong nghiên cứu và thể hiện nội dung, nhưng do chiến tranh đã lùi xa, nguồn tư liệu và nhân chứng lịch sử ngày càng mai một, năng lực thể hiện của tập thể tác giả còn ở mức độ nhất định, nên cuốn sách khó tránh khỏi những hạn chế, thiếu sót, rất mong nhận được ý kiến đóng góp xây dựng của các đồng chí và các bạn.

Viện Lịch sử quân sự Việt Nam