Để văn hóa thực sự trở thành sức mạnh nội sinh

Sự nghiệp cách mạng nói chung và sự nghiệp đổi mới hôm nay nói riêng đang đặt văn hóa ở vị trí ngày càng quan trọng và cấp thiết.

Ngay từ sau Cách mạng Tháng Tám, giữa bộn bề bao khó khăn và nguy hiểm do thù trong giặc ngoài, do đói khổ và dịch bệnh gây ra, Chủ tịch Hồ Chí Minh kính yêu của chúng ta vẫn khẳng định văn hóa soi đường cho quốc dân đi. Và chính trong bối cảnh đó, Người đã phát động phong trào diệt giặc dốt, phát triển bình dân học vụ, và xây dựng nền giáo dục quốc dân. Người kêu gọi xây dựng đời sống mới nhằm phát huy các giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc, phê phán những thói hư tật xấu do quá khứ để lại, và tiếp thu tinh hoa của nhân loại. Một nền văn hóa mới đã thực sự ra đời. Nền văn hóa đó đã trở thành nền tảng tinh thần và động lực cho sự nghiệp giải phóng dân tộc. Năm 1976, tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ IV, Đảng ta khẳng định: “Nền văn hóa nghệ thuật Việt Nam qua hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ xứng đáng đứng vào hàng ngũ tiên phong của các nền văn hóa nghệ thuật chống đế quốc trong thời đại ngày nay”. Tuy văn hóa nước ta đã đạt được nhiều thành tựu trong hai cuộc kháng chiến, Chủ tịch Hồ Chí Minh và Đảng ta vẫn coi việc xây dựng và phát triển văn hóa là nhiệm vụ hàng đầu. Năm 1962, khi phóng viên Báo Nhân đạo (Pháp) tại Hà Nội phỏng vấn Người: “Sau hòa bình, nước Việt Nam sẽ đặc biệt quan tâm vấn đề gì?”. Chủ tịch Hồ Chí Minh trả lời: “Có lẽ cần phải để lên hàng đầu những cố gắng của chúng tôi nhằm phát triển văn hóa” .

Từ năm 1986, với sự nghiệp đổi mới, văn hóa không chỉ đóng vai trò quan trọng đối với tiến trình phát triển của đất nước, mà còn có ý nghĩa bức thiết đối với việc giải quyết các vấn đề thường nhật trong cuộc sống của từng cá nhân, tập thể, cộng đồng và dân tộc. Điều này cũng dễ hiểu, vì sự nghiệp xây dựng và phát triển đất nước nói chung và văn hóa nói riêng đang diễn ra trong một bối cảnh kinh tế - xã hội cực kỳ phức tạp, mà nổi bật nhất là sự xuất hiện đan xen các xu thế mới của lịch sử: xu thế công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, xu thế toàn cầu hóa và sự phát triển mạnh mẽ của nền kinh tế thị trường. Các xu thế đó vừa có tác động thuận vừa có tác động nghịch đối với tất cả lĩnh vực của đời sống, đặc biệt đối với lĩnh vực văn hóa, lĩnh vực con người.

Sớm nhận thức ra những rạn nứt trong đời sống tinh thần của xã hội, từ năm 1998, Đảng ta đã ban hành Nghị quyết Trung ương 5 khóa VIII “Xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến đậm đà bản sắc dân tộc”. Nghị quyết đã nhận được sự đón tiếp nồng nhiệt, đầy hào hứng và tin tưởng của mọi tầng lớp nhân dân, của tất cả cán bộ, đảng viên của Đảng. Hơn 20 năm kể từ sau khi có Nghị quyết Trung ương 5 khóa VIII, chúng ta đã làm được khá nhiều việc, nhưng cũng còn quá nhiều việc cần làm, hoặc làm chưa tốt. Kết quả dẫn tới là những yếu kém tiêu cực trong đời sống xã hội mà Nghị quyết đã phê phán, không những không giảm đi mà còn có nguy cơ nghiêm trọng hơn, phổ biến hơn.

Thực tế đang diễn ra là những yếu kém và sa sút trên lĩnh vực đời sống văn hóa không những đang làm suy giảm tốc độ phát triển kinh tế - xã hội, mà còn có thể làm chệch hướng phát triển của đất nước. Đó không chỉ là một nguy cơ lớn, mà còn có thể là nguy cơ của mọi nguy cơ, đặc biệt khi chúng ta mở rộng hội nhập với thế giới. Văn hóa, tự trong bản thân nó, là sức mạnh nội sinh của dân tộc. Với sức mạnh nội sinh đó, mỗi con người và mỗi dân tộc đều có khả năng sáng tạo không ngừng, có khả năng vượt qua mọi thách thức, và nhanh chóng tận dụng các thời cơ. Với ý nghĩa đó, việc xây dựng và phát triển văn hóa phải gắn mật thiết, hữu cơ với việc xây dựng và phát triển con người. Đó là tinh thần cơ bản của Nghị quyết Trung ương 9 khóa XI về “Xây dựng và phát triển văn hóa, con người Việt Nam đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững đất nước”. Xuất phát từ quan điểm cơ bản đó, Nghị quyết Trung ương 9 đặt lên hàng đầu việc “hoàn thiện các chuẩn mực giá trị văn hóa và con người Việt Nam, tạo môi trường và điều kiện để phát triển nhân cách, đạo đức, trí tuệ, năng lực sáng tạo, thể chất, tâm hồn…”.

Như vậy, với Nghị quyết Trung ương 9, văn hóa không chỉ là nền tảng tinh thần, là mục tiêu và động lực của sự phát triển kinh tế xã hội, mà còn là sức mạnh nội sinh quan trọng trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Phải chăng với tư tưởng đó, chúng ta đang làm sống lại lời dạy từ xa xưa của cha ông “Hiền tài là nguyên khí của quốc gia. Nguyên khí thịnh thì thế nước mạnh rồi lên cao. Nguyên khí suy thì thế nước yếu rồi đi xuống thấp”.

TÁC GIẢ