Cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư và vấn đề đặt ra với Việt Nam

LỜI NÓI ĐẦU

Từ thế kỷ XVIII đến đầu thế kỷ XXI, nhân loại đã trải qua ba cuộc cách mạng công nghiệp và đang bước vào cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư. Sau mỗi cuộc cách mạng xã hội loài người lại có những bước phát triển mạnh mẽ, tri thức của con người dần trở thành lực lượng sản xuất trực tiếp, thúc đẩy quá trình sản xuất nhanh chóng, tạo ra sản phẩm có hàm lượng trí tuệ cao. Mỗi cuộc cách mạng công nghiệp đều để lại những thành quả vô cùng to lớn, làm tiền đề cho những bước phát triển của các cuộc cách mạng công nghiệp sau này. Bước vào thời đại công nghiệp, Vương quốc Anh đã trở thành "công xưởng của thế giới", đi đầu trong cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ nhất. Sau đó, nước Mỹ đã vượt Anh để lên ngôi đầu trong cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ hai. Đến cuối thế kỷ XX, thế giới được chứng kiến bước nhảy vọt của Nhật Bản do đã tận dụng tốt lợi thế của cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ ba. Những năm gần đây, một số nước phát triển đang cố gắng vươn lên chiếm vị trí ngôi đầu trong cuộc công nghiệp lần thứ tư. Sau năm 2015, nước Đức đã đề ra chiến lược đưa nước Đức bước vào cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư và trở thành nước tiên phong trong cuộc cách mạng này, coi đây là động lực mang lại nguồn tăng trưởng kinh tế mới.

Cùng với Đức, Mỹ đặt ưu tiên phát triển các ngành kinh tế dựa trên nền tảng công nghệ cao, trước hết là ngành công nghiệp chế tạo hiện đại trong xu thế phát triển của cách mạng công nghiệp lần thứ tư. Tháng 3 năm 2014, Liên minh In-tơ-nét công nghiệp (IIC) được thành lập ở Mỹ, với trọng tâm là nghiên cứu ứng dụng In-tơ-nét kết nối vạn vật (IoT - Internet of Things) trong cuộc cách mạng công nghiệp. Đến nay, Chính phủ Mỹ đã đầu tư 1,1 tỷ USD các dự án liên quan. Nước Mỹ còn hoạch định chiến lược giáo dục nhằm giúp học sinh có kiến thức và kỹ năng tính toán, vật lý, lập trình, hoặc chế tạo rô-bốt, đảm bảo rằng học sinh sẵn sàng cho cuộc cách mạng công nghiệp mới.

Tại châu Á, Hàn Quốc và Trung Quốc cũng đưa ra sáng kiến tích hợp công nghệ thông tin. Chính phủ Hàn Quốc đã khuyến khích các sáng kiến tích hợp công nghệ thông tin (IT) vào những lĩnh vực chủ chốt như ngành ô tô, đóng tàu..., cũng như lập các trung tâm phát minh sáng tạo để giúp thúc đẩy phát triển. Chính phủ Hàn Quốc lên kế hoạch cung cấp vốn cho hơn 2.000 doanh nghiệp nhỏ và vừa để thúc đẩy sự thành lập của những nhà máy thông minh với dây chuyền sản xuất được tự động hóa hoàn toàn, máy móc và hệ thống thông minh được kết nối.

Trung Quốc đang tái cấu trúc và tinh gọn các lĩnh vực công nghệ chủ chốt và cải thiện khả năng cạnh tranh trên toàn cầu, với mục tiêu biến Trung Quốc thành quốc gia hàng đầu về sản xuất hiện đại bằng cách sử dụng các công nghệ tiên tiến như rô-bốt, cảm biến và trí tuệ nhân tạo.

Nhật Bản đã sớm nhận thức rằng cách mạng công nghiệp lần thứ tư là cơ hội lớn để Nhật Bản có thêm sức cạnh tranh mới, thoát khỏi hai thập kỷ kinh tế phát triển chậm chạp. Năm 2013, Nhật Bản đã công bố "Chiến lược toàn diện cho khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo", tập trung thúc đẩy "thông minh hóa", "hệ thống hóa" và "toàn cầu hóa". Tháng 1 năm 2016, Chính phủ Nhật Bản đã công bố "Kế hoạch cơ bản về khoa học và công nghệ lần thứ 5" giai đoạn 2016-2020, xây dựng Nhật Bản thành một xã hội "siêu thông minh", giải quyết các vấn đề xã hội bằng cách kết nối các hệ thống sử dụng công nghệ số làm nền tảng hợp nhất không gian thực và không gian ảo.

Cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư sẽ tạo ra một thế giới mà ở trong đó các hệ thống ảo và vật lý của chuỗi sản xuất trên toàn cầu có thể hợp tác với nhau một cách linh hoạt. Cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư được biết đến như một quá trình "thông minh hóa" toàn bộ các sản phẩm, dịch vụ từ đối tượng là cá nhân, doanh nghiệp, nhà máy sản xuất cho đến bộ máy quản lý cấp tỉnh, thành phố và cả một quốc gia theo hướng xây dựng chính quyền điện tử thông minh. Cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư không đơn thuần chỉ là sự phát triển các máy móc, hệ thống thông minh được kết nối, mà còn có phạm vi rộng lớn hơn nhiều ngoài sức tưởng tượng của con người. Trọng tâm của cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư là việc xây dựng một thế giới siêu kết nối giữa thực và ảo dựa trên công nghệ số, tạo thuận lợi và thúc đẩy những giá trị, những giải pháp phát triển mới thông minh. Đồng thời, nó còn tạo ra các làn sóng của những đột phá sâu sắc, rộng lớn hơn trong các lĩnh vực khác nhau từ mã hóa bản đồ gen của người và động, thực vật cho tới phát triển công nghệ na-nô mới; từ sự phát triển các năng lượng tái tạo tới tính toán lượng tử ở mức cao hơn. Cũng như với tất cả các cuộc cách mạng công nghiệp trước đây, mục đích cuối cùng của cách mạng công nghiệp lần thứ tư cũng nhằm phục vụ con người ngày càng tốt hơn. Khi cách mạng công nghiệp lần thứ tư phát triển mạnh thì phần lớn những công việc đòi hỏi kỹ năng trung bình sẽ dần được thay thế bởi tự động hóa; rô-bốt sẽ dần thay thế vị trí làm việc của con người. Cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư đang thúc đẩy sự phát triển lĩnh vực kỹ thuật số bao gồm: dữ liệu lớn (Big data), In-tơ-nét kết nối vạn vật (IoT), trí tuệ nhân tạo; lĩnh vực công nghệ sinh học: ứng dụng trong nông nghiệp, thủy sản, y dược, chế biến thực phẩm, bảo vệ môi trường, năng lượng tái tạo, hóa học và vật liệu; lĩnh vực vật lý: rô-bốt thế hệ mới, in 3D, xe tự lái, các vật liệu mới, công nghệ na-nô.

Những thay đổi trong công nghệ sinh học, những công nghệ có sự tích hợp giữa công nghệ sinh học với các công nghệ khác và trí tuệ nhân tạo sẽ làm cho con người khó xác định ranh giới giữa đạo đức và tiến bộ công nghệ. Nếu các quốc gia chuẩn bị chu đáo nguồn nhân lực chất lượng cao, thì sự phát triển mạnh mẽ của các công nghệ sẽ không thể thay thế con người mà nó hỗ trợ họ làm việc hiệu quả hơn, đưa ra những quyết định đúng đắn hơn. Như vậy, cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư phát triển sẽ không trở thành mối lo ngại, mà nó là cơ hội phát triển cho tất cả các nước.

Nhiều nhà khoa học cho rằng, cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư không chỉ là sự phát triển trong lĩnh vực công nghệ thông tin và truyền thông mà đây sẽ là làn sóng của các giải pháp đột phá về công nghệ trong nhiều lĩnh vực, nhất là về công nghệ sinh học, công nghệ na-nô, năng lượng tái tạo, công nghệ vật liệu, tính toán lượng tử và đặc biệt là trí tuệ nhân tạo dựa vào sự hỗ trợ đắc lực của công nghệ thông tin. Cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư được dự đoán sẽ tác động mạnh mẽ đến mọi quốc gia, chính phủ, doanh nghiệp và người dân khắp toàn cầu, cũng như làm thay đổi căn bản cách chúng ta sống, làm việc và sản xuất. Những đột phá khoa học và công nghệ mới diễn ra nhanh chóng trong cuộc cách mạng này dường như là vô hạn, diễn ra trên rất nhiều mặt khác nhau và ở nhiều nơi khác nhau. Bản chất của cách mạng công nghiệp lần thứ tư là dựa trên nền tảng công nghệ số và tích hợp tất cả các công nghệ thông minh để tối ưu hóa quy trình, phương thức sản xuất để tạo ra sản phẩm thông minh. Tất cả những phát triển mới và các công nghệ mới đều có đặc điểm chung, đó là chúng tận dụng sức mạnh lan tỏa của số hóa và công nghệ thông tin. Kỷ nguyên mới của đầu tư, năng suất và mức sống gia tăng, tất cả là nhờ vào sự sáng tạo của con người; sự phát triển nhanh chóng và sâu sắc của tất cả lĩnh vực trên thế giới sẽ tác động sâu sắc đối với tất cả các hệ thống và thể chế chính trị, xã hội, kinh tế của thế giới. Cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư sẽ mở ra kỷ nguyên mới với đầu tư, năng suất và mức sống gia tăng. Sự áp dụng thành công trong lĩnh vực khoa học rô-bốt, In-tơ-nét kết nối vạn vật, dữ liệu lớn, điện thoại di động và công nghệ in 3D sẽ thúc đẩy năng suất lao động toàn cầu. Cùng với sự ra đời của cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư, những hình thái kinh tế mới cũng dần được xuất hiện, làm thay đổi cách nghĩ, lối sống, phương thức làm việc và quan hệ của con người trong mọi hoạt động của xã hội. Quy mô, phạm vi và tính phức tạp của mọi sự thay đổi trong xã hội sẽ không giống với bất cứ những gì mà thế giới đã từng trải qua từ trước tới nay, kỹ năng và tri thức của con người sẽ trở thành lực lượng sản xuất chủ yếu để tăng năng suất lao động.

Hiện nay, nhiều nước phát triển trên thế giới đã tạo ra nhiều cảm biến và các giải pháp kết nối thế giới thực vào mạng không gian ảo phát triển với tốc độ đáng kinh ngạc. Các cảm biến sẽ ngày càng nhỏ hơn, rẻ hơn và thông minh hơn đang được lắp đặt trong nhà, quần áo, phụ kiện, các thành phố, mạng lưới giao thông và những thiết bị sản xuất, hay sử dụng năng lượng cũng như tác động đến các quy trình sản xuất nhằm nâng cao sự tiện ích trong sinh hoạt, hoặc nâng cao chất lượng sống và làm việc của con người. Nhìn lại các cuộc cách mạng công nghiệp trước đây, hầu hết các nước chỉ chú trọng về tài nguyên, vốn, lao động giá rẻ, thì ngày nay nhiều nước đã chuyển sang chú trọng nâng cao chất lượng nguồn nhân lực và thu hút nhân tài. Đến nay, chưa ai có thể lường trước được thế giới sẽ chuyển biến như thế nào, nhưng có một điều chắc chắn rằng các quốc gia cần phải chủ động hơn nữa để ứng phó với tác động của cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư với sự tham gia của tất cả các chủ thể thuộc bất kỳ thể chế chính trị nào, từ các vị chính khách, cho tới giới học giả, đến những người dân bình thường; từ các cơ quan hoạch định chính sách, các khu vực công đến cơ quan thừa hành và khu vực tư với sự tham gia của các tổ chức xã hội. Tất cả đều phải chuẩn bị chu đáo những điều kiện để theo kịp với sự biến đổi xã hội mà cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư mang đến.

Cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư đang thể hiện một tầm vóc vĩ đại trong việc cải tạo thế giới, bởi nó là cuộc cách mạng được kế thừa và phát triển những thành tựu khoa học công nghệ dựa trên cuộc cách mạng kỹ thuật số và điện tử đã xuất hiện từ giữa thế kỷ XX. Cuộc cách mạng này là sự hợp nhất của các loại công nghệ và làm xóa nhòa ranh giới giữa các lĩnh vực vật lý, kỹ thuật số và sinh học mà với trung tâm là sự phát triển của trí tuệ nhân tạo, rô-bốt, In-tơ-nét kết nối vạn vật khoa học vật liệu, sinh học, công nghệ di động không dây mang tính liên ngành sâu rộng... Đỉnh cao của cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư đang bắt đầu và sẽ tác động mạnh mẽ đến toàn thế giới, nâng cao hiệu quả và cải thiện đáng kể năng suất lao động, nó cũng sẽ có tác động nhiều chiều đối với xã hội, trong đó bao gồm cả những yếu tố tích cực và cả yếu tố tiêu cực. Sự phát triển bùng nổ của công nghệ thông tin sẽ nâng cao khả năng nhận thức của con người, cùng với nó là cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư sẽ làm xuất hiện cuộc cách mạng về ý tưởng mới. Nhờ sự trợ giúp của những công nghệ mới với sự tích hợp bởi nhiều công nghệ hiện đại của cuộc cách mạng này sẽ được phát triển với tốc độ vượt bậc, tạo ra những sản phẩm thông minh có tính vượt trội để phục vụ con người ngày càng tốt hơn. Trong tương lai, đổi mới công nghệ sẽ ngày càng mang lại những lợi ích lâu dài cho xã hội. Nhờ công nghệ số phát triển, chuỗi cung ứng toàn cầu sẽ trở nên hiệu quả hơn, thuận tiện, nhiều chi phí trong sản xuất và dịch vụ sẽ giảm xuống đáng kể, mở rộng thị trường và thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, kéo theo phát triển văn hóa và liên kết toàn cầu.

Trước bối cảnh biến đổi mạnh mẽ của kỷ nguyên công nghiệp thông minh và công nghệ hiện đại, thì yêu cầu đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo để thích ứng với những đòi hỏi trong thời đại mới càng trở nên cấp thiết. Giáo dục phải đem lại cho người học những kỹ năng và kiến thức cơ bản, nhưng lại phải phát huy được tư duy sáng tạo, khả năng thích nghi với các thách thức và yêu cầu thay đổi công việc liên tục, giảm thiểu nguy cơ thất nghiệp. Tất cả những thay đổi trong xã hội sẽ tạo ra một bức tranh giáo dục và đào tạo vô cùng sinh động mà các phương thức giáo dục truyền thống chắc chắn sẽ không thể đáp ứng. Cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư sẽ ngày càng thúc đẩy mạnh mẽ sự kết nối giữa thế giới thực và thế giới ảo. Điều này đặt ra thách thức lớn, buộc các trường đại học phải thay đổi sâu sắc, toàn diện. Hiện nay, các hệ thống giáo dục trên toàn cầu đã lỗi thời, không thể giáo dục và đào tạo cho học sinh, sinh viên có được kỹ năng và kiến thức cần thiết cho tương lai, vì vậy các nước muốn tiến cùng thời đại thì phải tiến hành cải cách hoặc đổi mới giáo dục một cách sâu sắc. Ngày nay, trước những đổi mới của xã hội hiện đại, chúng ta không thể xây dựng chương trình, tổ chức dạy và học như trước nữa, giáo viên cũng không chỉ giữ vai trò và nhiệm vụ truyền tải kiến thức đơn thuần, mà giáo viên phải chịu trách nhiệm không chỉ với việc dạy của mình mà còn phải chịu trách nhiệm với việc học của học trò để họ thực sự tiến bộ trong quá trình chiếm lĩnh tri thức mới. Cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư đã và đang đặt nền giáo dục, nhất là giáo dục đại học trên toàn thế giới trước nhiều thách thức rất lớn. Các hoạt động đào tạo và nghiên cứu khoa học từ các trường đại học đối mặt với các yêu cầu cải cách và cạnh tranh khốc liệt, đòi hỏi giáo dục phải đem lại cho người học nói chung, nhất là ở bậc giáo dục đại học có những kỹ năng và kiến thức cơ bản, tư duy sáng tạo, khả năng thích nghi với các thách thức và yêu cầu công việc thay đổi liên tục để tránh nguy cơ bị đào thải.

Mặc dù, cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư chỉ mới bắt đầu, song nó đã và đang để lại cho nhân loại những dấu ấn vô cùng sâu sắc. Rất nhiều quốc gia đã và đang quan tâm nghiên cứu và tìm hiểu về cuộc cách mạng lần thứ tư; về những tác động của nó đối với từng ngành, từng lĩnh vực, từng địa phương, từng quốc gia, khu vực và cả trên bình diện toàn cầu. Sự phát triển và cải tiến không ngừng của nhiều công nghệ hiện đại có thể khiến những quốc gia đang phát triển nếu không kịp thời nắm bắt cơ hội và nỗ lực vươn lên trong cuộc cách mạng này sẽ nhanh chóng tụt hậu về mọi phương diện, lúc đó về thực chất các quốc gia chậm phát triển không thể bình đẳng trong tất cả quan hệ quốc tế.

Với mục đích mong muốn được trao đổi cùng bạn đọc về những tác động đa chiều của cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư, tác giả xin trân trọng giới thiệu cuốn sách "Cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư và vấn đề đặt ra với Việt Nam".

Do hạn chế về thông tin và kiến thức, chắc chắn cuốn sách sẽ không tránh khỏi những sai sót, chúng tôi rất mong được bạn đọc góp ý và phê bình.

Trân trọng!

TÁC GIẢ