Ánh sáng trong rừng sâu

LỜI ĐẦU SÁCH

      Năm 2004, nhân dịp kỷ niệm 50 năm chiến thắng Điện Biên Phủ, nhân dân cả nước ta náo nức đón xem bộ phim màu Việt Nam của đạo diễn điện ảnh Liên Xô Rôman Karmen (1906-1978), xây dựng từ nửa thế kỷ trước, ngay trong những ngày cuối của chiến dịch lịch sử và những ngày đầu hòa bình, sau Hiệp định Giơnevơ.

      Rôman Karmen, có thể nói là một trong những nhân vật lỗi lạc của thế kỷ XX, một nghệ sĩ đạo diễn điện ảnh tài ba bậc thầy. Ông đã trải qua một cuộc đời kỳ thú, sôi nổi, có mặt hầu như ở các điểm nóng nhất trên thế giới mang ý nghĩa thời đại: Tây Ban Nha, Trung Quốc, các nẻo đường chiến tranh vệ quốc Liên Xô vĩ đại, Việt Nam, Cu Ba, Chi Lê, Inđônêxia..., gặp gỡ và sát cánh bên những nhân vật huyền thoại của nhân loại, từ Mao Trạch Đông, Hồ Chí Minh, Phiđen Caxtrô, Lui Karvalan đến Giônrit Iven, Lui Aragon, Ernet Heminguê, Ilia Êrenbua, Giăng Pôn Sắc... trong cuộc đấu tranh chống chủ nghĩa phát xít cũng như giải phóng giành độc lập dân tộc. Những bộ phim do ông xây dựng đã được coi là các tác phẩm kinh điển được đưa vào kho báu của nền điện ảnh Xô-viết và thế giới: Ngày của thế giới mới; Bản anh hùng ca về những người khai thác dầu mỏ Caxpien; Những người chinh phục biển; Cuộc Chiến tranh Vệ quốc vĩ đại; Tòa án của các dân tộc; Việt Nam; Hòn đảo bốc cháy; Grenade, Grenade, Grenade của tôi!; Đồng chí Beclin; Lục địa bốc cháy; Karvalan...

      Là một trong những nghệ sĩ Xô-viết đầu tiên được tặng thưởng Huân chương Chiến đấu Sao đỏ, Rôman Karmen còn nhận được nhiều huân chương và huy chương khác, giải thưởng nhà nước và giải thưởng Lênin về văn học, nghệ thuật, danh hiệu Anh hùng Lao động xã hội chủ nghĩa Liên Xô. Ông còn là một người thầy của nhiều thế hệ học trò nối tiếp đầy tài năng phát triển nền nghệ thuật điện ảnh giàu bản sắc ở Nga cũng như ở nhiều nước khác, trong đó có các nghệ sĩ điện ảnh Việt Nam.

      Cùng chung tâm trạng với mọi người trong dịp kỷ niệm 50 năm chiến thắng Điện Biên Phủ, năm 2004 ấy, tôi cũng hồi hộp và náo nức chờ đón buổi công bố bộ phim màu Việt Nam của Rôman Karmen ở trên Đài truyền hình Việt Nam và rồi xúc động cùng mọi người ngồi theo dõi từng hình ảnh một trong suốt buổi chiếu. Các buổi chiếu lại tôi cũng cố không bỏ sót.

      Tuy nhiên cùng với những xúc động cũng như niềm tự hào là một người Việt Nam khi được thấy lại các hình ảnh hào hùng của dân tộc hơn nửa thế kỷ trước, tôi có một cảm giác gì đó băn khoăn mà sau này tôi nhận ra có sự chia sẻ trong bài viết của nhà báo Hữu Giai trên tạp chí Nhà báo và Công luận (Tạp chí Nhà báo và Công luận, số 6-2004, tr. 41, 42) có nhan đề "Trần Văn Thủy và nỗi buồn của Rôman Karmen". Tôi cũng thấy có uẩn khúc gì đó trong việc phải đến dịp kỷ niệm 50 năm Điện Biên Phủ vừa qua ta mới lại "mua được bản quyền bộ phim này".

      Tôi nhớ, ngay cuối những năm 50 của thế kỷ XX đang là lưu học sinh ở Mátxcơva, chúng tôi đã được xem bộ phim Việt Nam trên đường thắng lợi của Rôman Karmen, được hoàn thành sau chuyến đi Việt Nam vào năm 1954. Sau đó ít lâu tôi lại mua được cuốn sách Ánh sáng trong rừng sâu, bút ký của chính Rôman Karmen, xuất bản ở Mátxcơva năm 1957, ghi lại chuyến đi đầy gian khổ, nhưng đầy ắp những kỷ niệm đẹp với đoàn làm phim của ông đến Việt Nam khi ấy. Đọc những trang sách, tôi cảm thấy rõ một tình cảm gắn bó thân thiết của ông đối với đất nước cũng như đối với những con người Việt Nam, nhất là các văn nghệ sĩ Việt Nam, những người gắn bó rất chặt chẽ với đoàn làm phim của ông trong thời gian đó. Chia tay với Việt Nam khi ấy, Rôman Karmen viết trong phần kết cuốn sách của mình: "Bảy tháng ở Việt Nam! Những ngày cuối cùng của cuộc chiến, những ngày hòa bình đầu tiên qua hầu như không nhận thấy. Không thể xóa nhòa trong ký ức những cuộc gặp gỡ với mọi người - trẻ em, bộ trưởng, dân công, nhà giáo, du kích.

      Lần đầu tiên trong đời tôi trông thấy đất nước này và đã yêu quý nó đến trọn đời. Trong giờ phút chia tay, tôi muốn tin rằng tôi sẽ trở lại, sẽ thấy một Việt Nam hạnh phúc, thống nhất, không bị chia cắt bởi bất kỳ vĩ tuyến nào.

      Những cái bắt tay, những cái ôm hôn cuối cùng của những con người thân quý đối với tôi. Và khi máy bay lượn một vòng giã biệt trên Hà Nội, phía trên hình bầu dục xanh lam của hồ Hoàn Kiếm, một ý nghĩ xâm chiếm lòng tôi:

      Tôi không chia tay vĩnh viễn với bạn, Việt Nam thân yêu!".

      Trong sách, tác giả cũng cho biết đoàn làm phim của ông khi ấy đã dùng phim màu để quay. Bản thân Rôman Karmen còn hướng dẫn nhà quay phim Việt Nam là Mai Lộc quay bằng phim màu. Về cuối chuyến đi ông còn giao ba hộp phim màu cho Mai Lộc tự xử lý...(Trong chương 8, cuối tiểu mục "Khán giả sẽ được xem tầm vóc của chiến thắng lịch sử", R.Karmen cho biết: "Anh (Mai Lộc) ý thức được trách nhiệm thế nào đã đặt lên vai mình khi nhận từ tôi ba hộp phim màu với gần 1.000m phim" (tr. 211)).

      Đạo diễn nổi tiếng Trần Văn Thủy, vốn là một trong những học trò cưng của thầy Rôman Karmen, trong bài viết của nhà báo Hữu Giai có nói một câu: "Nếu thầy tôi còn sống, chắc chắn ông Rôman Karmen sẽ rất buồn khi biết rằng Việt Nam đã phải mua bản quyền bộ phim đó". Tiếp theo Trần Văn Thủy còn nhắc lại câu trả lời của Rôman Karmen với một nhà báo: "Nếu có điều kiện thăm lại chiến trường xưa, ông sẽ thăm lại Tây Ban Nha, mặc dù trái tim ông để ở Việt Nam"... (Trích trong bài báo "Trần Văn Thủy và nỗi buồn của Rôman Karmen", Tạp chí Nhà báo và Công luận.).

      Đến đây, tôi giật mình. Tự nhìn lại bản thân mình. Mặc dù tôi chỉ là một người dân Việt Nam bình thường, không có chức trách gì, quyền uy gì, nhưng yêu quý biết ơn Rôman Karmen về bộ phim Việt Nam của ông, tôi lại có trong tay cuốn sách của ông. Tôi đã trích dịch đôi phần giới thiệu với bạn đọc Việt Nam. Nhưng rồi lại bỏ lửng đó, không dồn tâm sức khi còn trẻ giới thiệu trọn vẹn tác phẩm ấy với bạn đọc chúng ta, để bày tỏ lòng yêu mến, kính trọng và biết ơn của mình...

      Chúng ta cảm ơn Rôman Karmen về bộ phim lịch sử, chúng ta cũng phải cảm ơn ông về những trang viết bút ký về chuyến đi ngày ấy của ông. Những trang viết này bổ sung cho chúng ta biết được rất nhiều về những chuyện hơn 50 năm trước trong rừng Việt Bắc. Có thể chỗ này chỗ kia không thật chính xác. Chúng tôi khi dịch vẫn giữ nguyên nhưng có chú thích nói rõ ở dưới, căn cứ vào tư liệu được xác minh sau này để đính chính.

      Mãi gần đây nhân dịp gặp gỡ với một bạn trẻ công tác ở Nhà xuất bản biết tôi có bản dịch dở dang tác phẩm của Rôman Karmen, đã khuyến khích tôi hoàn thành, mong có cơ hội giới thiệu với bạn đọc rộng rãi. Tôi mới bắt tay vào xem lại bản dịch đã có.

      Giờ thì tuổi đã cao, thời giờ có hạn, nhưng được sự cộng tác của nhóm bạn trẻ công tác ở Trung tâm VHNN Đông Tây; bản thảo được dịch trọn vẹn. Đến hôm nay bản thảo đã tạm hoàn chỉnh. Sách được dịch trọn vẹn 11 chương, trung thành với văn bản. Đọc lại, bản thân tôi một lần nữa xúc động mạnh. Những trang viết của Rôman Karmen càng cho ta thấy rõ hơn hình ảnh của đất nước, nhân dân ta và quân đội ta trong một giai đoạn lịch sử - sau chiến thắng Điện Biên Phủ và những ngày đầu hòa bình, giải phóng thủ đô Hà Nội... Đọc những trang bút ký của Karmen, lịch sử cần cảm ơn ông và các bạn ông trong nhóm quay phim Xô-viết ngày ấy. Để có được những thước phim hôm nay cũng như con cháu ta sau này mãi mãi còn được thấy lại đất nước ta ngày nào, các ông đã vượt qua bao nhiêu thử thách gian khổ, sát cánh cùng nhân dân và bộ đội ta ngày ấy... qua Nhà xuất bản tôi xin gửi tới bạn đọc gần xa, mong góp chút kỷ niệm về người bạn thân thiết của nhân dân ta trong suốt hơn một nửa thế kỷ nay, nhân dịp kỷ niệm 55 năm chiến thắng Điện Biên Phủ.

      Mùa xuân Kỷ Sửu 2009

      THÚY TOÀN