Quảng Nam và Đà Nẵng qua các triều đại phong kiến

LỜI TỰA

      Vốn hay đọc sách, đặc biệt là các tác phẩm sử và địa chí nước ta, chúng tôi phát hiện nhiều sử liệu rất thú vị, có khi đầy bất ngờ về vùng đất Quảng Nam, Đà Nẵng ngày xưa. Và bất chợt, chúng tôi nảy sinh ý định: đọc, ghi chép lại tất cả những sự kiện, tư liệu thú vị ấy nhằm giới thiệu rộng rãi với bạn bè cùng những người có lòng yêu mến vùng đất này.

      Để thực hiện ý định đó, chúng tôi lùng sưu tầm những tác phẩm sử và địa chí cũ đã được dịch thuật và xuất bản từ trước đến nay như các bộ sách toàn tập: Đại Việt sử ký toàn thư, Lịch triều hiến chương loại chí, Lịch triều tạp kỷ, Phủ biên tạp lục… cùng các bộ sử, sách do Quốc Sử quán và Nội các triều Nguyễn biên soạn: Đại Nam thực lục, Đại Nam nhất thống chí, Đại Nam liệt truyện, Khâm định Đại Nam hội điển sự lệ, Khâm định Việt sử thông giám cương mục, Minh Mệnh chính yếu... Tiếp theo là sưu tầm các sách của sử gia thời phong kiến như: Đại Việt thông sử (Lê Quý Đôn), Việt sử tiêu án (Ngô Thời Sĩ), Ô châu cận lục (Dương Văn An), Quốc triều hương khoa lục, Đăng khoa lục (Cao Xuân Dục), Nhật ký đi Tây (Phạm Phú Thứ), Việt sử lược (khuyết danh)... Quá trình tìm đọc, dần mở rộng thêm sách của các nhà nghiên cứu sử học thời cận đại như Hoàng Xuân Hãn, Nguyễn Thiệu Lâu, Nguyễn Văn Tố, Đào Duy Anh, cùng một số tác giả hiện đại (có giới thiệu trong phần Danh mục sách tham khảo). Ngoài ra, chúng tôi còn sưu tầm tư liệu qua các tập san (Những người bạn cố đô Huế), Tạp chí (Tạp chí Tri tân [1941 - 1945]: Truyện và Ký) và qua một số bài viết, bài tham luận riêng lẻ đăng rải rác trên các báo.

      Sưu tầm góp nhặt rải rác trong các bộ chính sử, trong các tác phẩm của những sử gia, những nhà nghiên cứu, các sử liệu có liên quan đến vùng đất Quảng Nam và Đà Nẵng, chúng tôi hệ thống hoá thành từng chương, mục theo các chủ đề rồi biên soạn lại cho có mạch lạc. Vì vậy, bạn đọc sẽ không tìm thấy trong sách này những lời cẩn án, lời bàn, phần nhận định về các sự kiện lịch sử, mà chỉ là giới thiệu; phần phân tích, đánh giá, phê phán, rút ra bài học (nếu muốn) hoàn toàn thuộc quyền người đọc.

      Chỉ khi nào thực sự quá xúc động trước một sự kiện cao cả, một hành động đẹp từ một nhân vật lịch sử nào đấy, chúng tôi mới dám có một đôi lời cảm khái, nhưng điều đó cũng rất hạn chế.

      Chúng tôi cố gắng sắp xếp các tư liệu thành chương, mục theo từng chủ đề:

      Chương I: Địa lý Lịch sử: Trình bày quá trình hình thành vùng đất Quảng Nam và Đà Nẵng trên bản đồ Đại Việt trải qua các triều đại, cùng các sử liệu, chứng thuyết của các sử gia về quá trình này.

      Chương II: Địa lý Chính trị: Trình bày về cách tổ chức lãnh thổ, bộ máy hành chính, quan chức cai trị qua các triều đại cùng diễn biến của các tổ chức này qua từng thời kỳ.

      Chương III: Địa lý Tự nhiên:

      Phần thứ nhất: Trình bày về địa giới hành chính các phủ, huyện trong thời kỳ hoàn chỉnh nhất về mặt tổ chức lãnh thổ (dựa theo sách "Đại Nam Nhất thống chí". Sách này chỉ thiếu hai huyện Đại Lộc và Tiên Phước mới được thành lập từ các đời Thành Thái và Duy Tân).

      Phần thứ hai: Trình bày về cảnh trí thiên nhiên: núi rừng, sông ngòi, thuỷ vực, cửa biển và đảo theo từng phủ, huyện.

      Chương IV: Địa lý Kinh tế: Trình bày về tiềm lực tài nguyên và các hoạt động phong phú trong lĩnh vực kinh tế của Quảng Nam và Đà Nẵng: Nông nghiệp; thương nghiệp; tiểu, thủ công nghiệp; tài chánh (thuế khoá); giao thông vận tải.

      Chương V: Địa lý Nhân văn: Trình bày các vấn đề về văn hoá, giáo dục, bang giao, hình pháp, cứu tế xã hội.

      Chương VI: Quân sự, quốc phòng: Trình bày về quá trình thành lập các lực lượng quân sự (bộ binh, thuỷ binh, tượng binh), cùng quân hiệu, quân kỳ, vũ khí, quân dụng; xây dựng các hệ thống bố phòng, tổ chức phòng ngự và điều lệnh phòng ngự; các cuộc chiến từng xảy ra trên vùng đất này.

      Chương VII: Nhân vật: Ngoài tiểu sử các nhân vật gốc Quảng Nam đã được sử sách ghi nhận, có thêm phần nhân vật ngoại tỉnh từng đóng góp công sức xây dựng và bảo vệ mảnh đất này trong suốt quá trình lịch sử, cùng những người đã từng sống và làm quan tại đây, với dụng ý bày tỏ lòng tri ân của người dân xứ Quảng đến bất cứ những ai đã có lòng đối với quê hương Quảng Nam và Đà Nẵng, công đức lớn xin tạc dạ ghi lòng, mà một chút công ơn dù nhỏ cũng không dám phụ.

      Về thời kỳ lịch sử được lựa chọn, chúng tôi chỉ đề cập giai đoạn bắt đầu từ thời vua Lê Đại Hành (Tiền Lê), lần đầu tiên quân ta tiến đến vùng Chiêm Động để đi đánh Chiêm Thành, trải qua các đời Lý, Trần, Hồ, Hậu Lê và dừng lại ở đời vua Đồng Khánh triều Nguyễn, là thời kỳ bản lề (vì các vua Thành Thái, Duy Tân ở ngôi không lâu đã bị lưu đày; còn hai vua Khải Định, Bảo Đại thực chất chỉ là bù nhìn, không có chút quyền hành gì. Sau đời Đồng Khánh mọi quyền lực đã hoàn toàn nằm trong tay người Pháp. Đối với thời kỳ này có thể tách riêng để nghiên cứu về giai đoạn "Việt Nam dưới thời cai trị của thực dân Pháp").