Sự trở lại của văn học về lực lượng vũ trang và chiến tranh cách mạng

Bài viết của BTV. Nguyễn Thị Minh Thủy nhân sự kiện “Gặp mặt các tác giả dự trại sáng tác văn học về đề tài lực lượng vũ trang và chiến tranh cách mạng (2015-2016) đã có tác phẩm được xuất bản tại Nhà xuất bản Quân đội nhân dân diễn ra đầu Xuân 2017”)

Nhà văn Chu Lai đã từng trăn trở: “Làm thế nào để các nhà văn như chúng tôi trở lại với Nhà xuất bản Quân đội nhân dân?”. Và đó cũng là câu hỏi để làm nên quyết tâm đưa các nhà văn có tên tuổi trở lại với Nhà xuất bản của lãnh đạo, cán bộ và nhân viên Nhà xuất bản Quân đội nhân dân.

Cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ xâm lược đã sản sinh ra đội ngũ nhà văn mặc áo lính đông đảo. Dòng văn học chiến tranh yêu nước thấm đẫm chủ nghĩa anh hùng cách mạng, tràn đầy lòng lạc quan. Từ người Vệ quốc quân đến Giải phóng quân, hình ảnh Bộ đội Cụ Hồ là nhân vật trung tâm của văn học Việt Nam trong hai cuộc kháng chiến lâu dài, gian khổ, nhiều hy sinh mất mát. Có những tác phẩm viết về lực lượng vũ trang và chiến tranh cách mạng mang giá trị tư tưởng và nghệ thuật cao, trở thành quen thuộc với nhiều thế hệ bạn đọc.

Từ năm 1947, Nhà xuất bản Vệ Quốc quân – tiền thân của Nhà xuất bản Quân đội nhân dân đã xuất bản tiểu thuyết “Xổng cũi” của nhà văn Nguyễn Công Hoan – đây có thể coi là tiểu thuyết mở đầu cho dòng văn học viết về người lính. Tháng 12-1959, Đại tướng Nguyễn Chí Thanh đã giao nhiệm vụ: “Nhà xuất bản Quân đội nhân dân cố gắng tìm nhiều tác phẩm tốt phục vụ bạn đọc”. Thực hiện Chỉ thị đó, Nhà xuất bản Quân đội nhân dân đã gắn bó với các thế hệ cầm bút – các nhà văn, nhà thơ – đã gặt hái những mùa văn học, nổi lên là văn học về lực lượng vũ trang và chiến tranh cách mạng. Các nhà văn đã gửi đứa con tinh thần cho “những người lính thầm lặng”, góp phần đưa những sáng tác văn học đến với đông đảo độc giả. Nhiều tác phẩm ghi dấu trong lòng bạn đọc: “Kan Lịch” của Hồ Phương, “Chiến sĩ” của Nguyễn Khải, “Vùng trời” của Hữu Mai, Huế mùa mai đỏ của Xuân Thiều… và một đội ngũ đông đảo các nhà văn đã gắn bó với Nhà xuất bản Quân đội nhân dân như: Mai Ngữ, Xuân Thiều, Hải Hồ, Phù Thăng, Nguyễn Khải, Đoàn Hồng Cẩm, Hoài Giao, Bùi Bình Thi, Nguyễn Trí Huân, Phạm Tiến Duật… đem đến nhiều tác phẩm hấp dẫn được đông đảo bạn đọc ngưỡng mộ.

Nét độc đáo của văn học là đội ngũ viết về người lính phần lớn là người lính. Vì thế, cũng là viết về chính mình, đồng đội mình. Điều ngỡ như đơn giản ấy lại là yếu tố quan trọng trong quá trình hình thành cảm xúc và sự sáng tạo trong các tác phẩm văn học. Hình tượng người lính vừa mang những nét hiện thực trong đời sống, chiến đấu, vừa được tái hiện trong cảm hứng nghệ thuật đầy chất sử thi và lãng mạn.

Theo dòng thời gian, chiến tranh ngày càng lùi xa, các tác phẩm văn học về người lính hôm nay còn ít về số lượng và nhìn chung chưa cao về chất lượng. Văn học có lúc chưa theo kịp với hiện thực đời sống, chưa ngang tầm với những cống hiến hy sinh của cán bộ, chiến sĩ ta. Đại tá, nhà văn Ngô Vĩnh Bình – nguyên Tổng biên tập Tạp chí Văn nghệ Quân đội đã từng nói: “Văn học về đề tài lực lượng vũ trang và chiến tranh cách mạng đang thưa vắng dần những tác phẩm hay và có nguy cơ mất vị trí hàng đầu trong văn học hiện đại”.

Nhà xuất bản Quân đội nhân dân gặp mặt các tác giả dự trại sáng tác văn học có tác phẩm được xuất bản và các tác giả có tác phẩm đoạt giải

Thời nào cũng thế, chiến tranh hay hòa bình, người lính cũng đều phải gánh gồng những gian nan, thiệt thòi rất lớn. Trong hoàn cảnh hiện nay thì họ bị tác động bởi rất nhiều yếu tố từ tích cực đến tiêu cực của xã hội. Những người lính hôm nay được sống trong một thế giới phẳng, quá nhiều thông tin ùa vào họ, quá nhiều lựa chọn dành cho họ trong kết nối với xã hội. Vậy thì, văn học phải viết như thế nào đây để cho người lính đọc vào thấy được diện mạo, tâm hồn, hoàn cảnh thật của mình trong đó. Và, từ đấy, họ nhận được những đồng cảm, chia sẻ, những bồi đắp cao đẹp cho nhân cách, tâm hồn mình. Đó cũng là nhân tố tạo nên sức mạnh cho quân đội, mà không nói ra thì chắc ai cũng thấm thía.

Nhà xuất bản Quân đội nhân dân vẫn luôn thực hiện lời chỉ dạy của Đại tướng Nguyễn Chí Thanh: “tìm nhiều tác phẩm tốt phục vụ bạn đọc”, hết sức ưu tiên xuất bản các tác phẩm viết về đề tài này. Một việc không thể bỏ qua là mở các trại sáng tác văn học viết về người lính hôm nay với sự đầu tư kinh phí xứng đáng. Đặc biệt, sau một thời gian gián đoạn, được sự chỉ đạo sáng suốt của Thủ trưởng Tổng cục Chính trị và sự giúp đỡ của Cục Tuyên huấn, Nhà xuất bản Quân đội nhân dân cùng với Trung tâm Hỗ trợ sáng tác, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, tổ chức thành công nhiều trại sáng tác văn học, thu hút được rất nhiều những nhà văn, những cây bút chuyên nghiệp quay lại với mảng đề tài lực lượng vũ trang và chiến tranh cách mạng.

Được sự quan tâm đúng hướng và đầy tâm huyết, sau hai năm, Nhà xuất bản Quân đội nhân dân đã thu về được rất nhiều bản thảo có giá trị về mảng đề tài này, đặc biệt, các tác phẩm đã khẳng định được vị trí của mình trong đời sống văn học hôm nay. Đó là tiểu thuyết Mưa đỏ của nhà văn Chu Lai, được nhận Giải thưởng của Hội Nhà văn Việt Nam năm 2016; tiểu thuyết Xóm chợ của tác giả Nguyễn Hiền Lương đã đoạt giải B của Hội văn học nghệ thuật các dân tộc thiểu số Việt Nam năm 2016 và giải A về Văn học nghệ thuật của tỉnh Yên Bái năm 2016… Các nhà văn như Nguyễn Bảo, Nguyễn Hữu Quý, Chu Lai, Nguyễn Thị Ngọc Hà, Nguyễn Trọng Văn, Nguyễn Tiến Hải… tiếp tục gắn bó và thủy chung với mảng đề tài này. Bên cạnh đó là một thế hệ các cây bút không trải qua chiến tranh nhưng vẫn say sưa với mảng đề tài lực lượng vũ trang như: Vũ Minh Nguyệt, Nguyễn Mạnh Hùng, Bùi Thị Như Lan… đã mang lại những nét mới trong những tác phẩm của mình.

Một số tác phẩm văn học được xuất bản trong năm 2016

Trong cuộc gặp mặt các tác giả dự trại sáng tác văn học về đề tài lực lượng vũ trang và chiến tranh cách mạng (2015-2016), đã có tác phẩm được xuất bản tại Nhà xuất bản Quân đội nhân dân diễn ra đầu Xuân 2017, các nhà văn đã bày tỏ sự phấn khởi, hào hứng và quyết tâm về những sáng tác văn học tâm huyết hơn nữa trong tương lai. Nhà văn Chu Lai đã nói lên tình cảm yêu mến, thủy chung của mình với nơi “nuôi dưỡng những tâm hồn”, nơi làm “bà đỡ” cho hầu hết các sáng tác và làm nên tên tuổi của mình là Nhà xuất bản Quân đội nhân dân. Các nhà văn ở xa như Nguyễn Duy Hiến ở Bình Phước, Đoàn Ngọc Minh ở Cao Bằng… cũng không quản xa xôi để có mặt, để gặp những bạn văn gắn bó với mình trong thời gian ở trại sáng tác, để nói lên sự yêu mến ngôi nhà số 23, Lý Nam Đế và những người lính làm công tác xuất bản.

Nếu coi văn học là tấm gương phản chiếu lịch sử và thời đại, mà trung tâm của mỗi thời đại và đời sống xã hội là con người, thì với hai cuộc kháng chiến vĩ đại và vẻ vang của dân tộc, hình tượng người lính đã đi vào văn học như một hình tượng trung tâm, chủ đạo. Tuy nhiên, dường như văn học hôm nay vẫn còn “mắc nợ” với đề tài và hình tượng người lính. Chúng ta có quyền hy vọng vào các nhà văn của nền văn học đương đại với những tác phẩm đỉnh cao, xứng tầm thời đại mới. Đây cũng là cơ sở để chúng ta vững tin rằng, đề tài lực lượng vũ trang và chiến tranh cách mạng mãi mãi có chỗ đứng trong dòng chảy văn học đương đại, mãi mãi là mảnh đất màu mỡ và đề tài hấp dẫn bạn đọc, và Nhà xuất bản Quân đội nhân dân luôn là “bà đỡ” mát tay cho mảng đề tài quan trọng này.

Nguyễn Thị Minh Thủy